روز بيست‌وپنجم خرداد است. چند ساعتي از ظهر گذشته، همه بچه‌ها براي انجام آخرين فعاليت‌هاي تبليغاتي در تلاشند، چراكه تا فردا ساعت 9 صبح، فرصت براي تبليغات قانوني است. آقامحسن در مسافرت خوزستان هستند. با وي تماس تلفني دارم. همزمان صداي مردم «باغملك» در تلفن شنيده مي‌شود كه با شعارهاي صميمي خود، خوش‌آمد مي‌گويند؛ «سردار بختياري، حاج‌محسن رضايي»، «ياور و يار رهبر، حاج محسن رضايي» و... . صداي آقامحسن از پشت تلفن مي‌آيد كه در برابر ابراز احساسات مردم، تشكر مي‌كند.

تلفن قطع شد، مدتي بعد با وي تماس داشتم. آخرين وضعيت را مي‌خواست. اخبار تازه قابل ذكري نبود، مواردي را مختصر توضيح دادم، سؤال كرد، كسي از كانديداها كناره‌گيري نكرده است؟ گفتم: نه. موردي بوده، ولي تكذيب شده است.

از وضعيت انعكاس خبر معرفي برخي اعضاي كابينه در رسانه‌ها جويا شد. بيشتر روزنامه‌ها خبر را منعكس نكرده بودند، حتي بعضي كه شب گذشته قول داده بودند منعكس مي‌كنند، به قول خود عمل نكردند. در اين ايام، بي‌مهري‌هاي زيادي از جانب مطبوعات نسبت به آقامحسن مي‌شد؛ يا اخبار وي را درست منعكس نمي‌كردند و يا نيش‌دار و تخريبي عمل مي‌كردند. متأسفانه اكثر روزنامه‌ها به بنگاه‌هاي اقتصادي يا باندي تبديل شده‌اند.

چند روز پيش، نماينده يكي از آنها آمده بود و مي‌گفت: اگر چند نوبت آگهي تبليغاتي به روزنامه‌ما بدهيد، هر تيتري در صفحه اول روزنامه سفارش دهيد، درج مي‌كنيم. گفتم: نه ما پول آگهي داريم و نه تيتر سفارشي مي‌خواهيم. چند مجله هم پيشنهاد آورده بودند و نمونه كارهاي سفارشي كه براي برخي كانديداها داشتند، به آنان جواب منفي دادم. گفتم: خدا روزي شما را به ستادهاي ديگر حواله كرده، ستاد رضايي راغب به اين روش‌ها نيست.

بگذريم. آقامحسن مي‌گفت، روي متن يك بيانيه‌اي براي انصراف كار كنيد، من مجددا تماس مي‌گيرم. باورش برايم مشكل بود. همين ديروز بود كه از كرمانشاه تماس گرفت و گفت: به همه دوستاني كه پيشنهاد انصراف دادند، بگوييد، به هيچ وجه انصراف نمي‌دهم و در خنثي كردن شايعات مربوط به اين موضوع، فعال برخورد كنيد. گفتم: آقا محسن! از چه صحبت مي‌كنيد؟ گفت: از مصالح ملت، از دولت چهار سال آينده، رئيس‌جمهور آينده، هركه باشد براي حفظ منافع ملي بايد از رأي بالايي برخوردار باشد. تشتت آرا به دومرحله‌اي شدن انتخابات كمك مي‌كند و بايد جلو اين اتفاق گرفته شود. گفتم: حالا چرا شما؟ اگر چهار نفر اصولگرا، سه نفر شوند، چه تفاوتي مي‌كند؟ گفت: فرقش اين است كه من به وظيفه تاريخي و تكليف الهي خودم عمل كرده‌ام. ضمنا گفت، براي ساعت 6 بعدازظهر به طرف تهران پرواز خواهيم كرد. خبر انصراف بايد در اخبار امشب صداوسيما منعكس شود. پيش‌بيني‌هاي لازم را به عمل آوريد.

سعي مي‌كردم بچه‌هاي ديگر ستاد، متوجه مذاكرات نشوند. در دفتر مركزي ستاد، فقط يكي از اتاق‌ها كولر داشت و بقيه اتاق‌ها گرم بود و مانع حضور بچه‌ها در اتاق دبير ستاد نمي‌شدم.
در گوشه‌هاي مختلف اتاق، افراد كارهاي متفاوت مربوط به خود را دنبال مي‌كردند. فضاي ستاد، خيلي صميمي بود. به ياد خاطره‌هايي از جبهه افتادم. در كنار كانكس ما يكي از واحدهاي ديگر قرارگاه مستقر بودند. هواي منطقه حميديه اهواز بسيار گرم‌ بود، هم‌اتاقي ما كمتر اجازه استفاده از كولر مي‌داد و اتاق هميشه گرم بود. سرباز واحد ما بيشتر اوقات به كانكس واحد مجاور كه معمولا كولرش روشن بود، مي‌رفت كه از گرما در امان باشد. سرباز كانكس مجاور، علت روشن نكردن كولر را از او پرسيده بود، گفته بود، مسئولان واحد مي‌گويند، انصاف نيست ما زير كولر باشيم و بسيجي‌ها در خط مقدم پشت خاكريزهاي گرم و داغ خوزستان باشند. او در جواب گفته بود، مسئول واحد مي‌گويد: ما هم بايد هميشه به ياد رزمندگان غرب كشور باشيم. انصاف نيست آنان در سرماي طاقت‌فرساي قله‌هاي «بازي‌دراز» باشند و ما اينجا در اتاق گرم زندگي كنيم.

تماس تلفني پايان يافت. با يكي، دو نفر از دوستان در گوشه‌اي به بررسي موضوع پرداختيم.
آقامحسن هميشه در تصميمات بزرگ، شهامت بي‌نظيري داشت. همراهان او در زمان جنگ هم طول مي‌كشيد تا عظمت تصميمات او را درك و هضم كنند و وقت زيادي صرف مي‌كرد تا همه را قانع و همراه كند. يادم مي‌آيد وقتي طرح عبور از اروند را در عمليات «والفجر 8» مطرح ‌كرد، همه فرماندهان، اجراي طرح را ناممكن مي‌دانستند. چند ماه طول كشيد تا آقامحسن با صبر وصف‌ناشدني و ظرفيت فوق‌العاده خود، همه را قانع كرد.

تصميم كناره‌گيري از صحنه انتخابات، برايم سنگين بود. اگر شخصا هفتاد روز استقامت مردانه او را در حاشيه اروند نديده بودم، اگرصبوري او را در شب پاياني عمليات بدر نديده بودم، فكر مي‌كردم، آقا محسن، كم آورده. ولي نه، او را مي‌شناختم، او سمبل صبر و مقاومت بود.

تلفني، امكان بحث و تبادل‌نظر نبود. اصلا خطوط تلفن به خصوص موبايل در كشور امنيت ندارد. بچه‌ها اين روزها ياد گرفته بودند، چطور مي‌شود فهميد، موبايل كنترل مي‌شود يا نه. بيشتر موبايل‌ها شنود مي‌شد! چه كسي كنترل مي‌كرد، نمي‌دانم! انشاءالله مجوز قضائي مي‌گيرند و اين كارها را مي‌كنند. همه تعهد دارند قانوني كار كنند؛ مثل تبليغات انتخابات. مي‌بينيد چطور قانون حاكم است و برخورد با تخلفات قانوني چقدر قاطعانه انجام مي‌شود. شايد بيشتر از مبارزه با مفاسد اقتصادي سختگيري مي‌شود، البته مهم‌تر هم هست. نبايد رئيس‌جمهور كشور با تبليغات غيرقانوني رأي جمع كند. نبايد هركه پول بيشتري دارد و مي‌تواند تبليغات بيشتري انجام دهد، مجاز باشد انواع و اقسام تابلوها و پوسترهاي خلاف قانون تبليغات انتخابات چاپ كند. چقدر واقعا ستاد انتخابات وزارت كشور و قوه قضائيه اين روزها زحمت مي‌كشند! واقعا چه سعه صدري دارند! خدا حفظشان كند! خيلي به دمكراسي اهميت مي‌دهند.

هرچند دستم به قلم نمي‌رفت، ولي دست به به كار شديم. نمي‌دانستيم چرا آقا محسن تصميم به انصراف گرفته است. اين روزها در كرمانشاه، در چهارمحال و بختياري و در خوزستان، استقبال‌هاي بي‌نظيري از او شده بود. همه ستادها، خبر از وقوع تحولي در نظر مردم مي‌دادند. بسيار اميدوار و باانگيزه كار مي‌كردند، اصلا فضاي يكي دو هفته قبلي كه باز هم بحث انصراف مطرح بود، عوض شده بود و به ذهن كسي خطور نمي‌كرد كه با اين روند رو به رشد، آقامحسن كنار بكشد.

باز با آقامحسن تماس گرفتيم. گفتيم، چه بنويسيم دليل انصراف را؟ به نفع چه كسي؟ اينها را چه بنويسيم؟ گفت: همه دلايل، حول محور مردم و منافع آنهاست، توصيه‌هاي مراجع تقليد را هم فراموش نكنيد. نمي‌توانم شاهد دولتي با پشتوانه مردمي ضعيف باشم. هر كس رئيس‌جمهور مي‌شود، بايد از رأي بالا برخوردار باشد. دشمنان از رأي مردم، حساب مي‌برند. رئيس دولت بايد از رأي بالا برخوردار باشد. دلمان مي‌خواست آقامحسن بگويد، حالا دست نگه داريد تا بيايم تهران، بعد اعلام شود، ولي او گفت: به خبرنگاران بگوييد در فرودگاه مصاحبه و انصرافم را اعلام مي‌كنم.

دوباره تماس قطع شد. چند نفري كه روي بيانيه انصراف كار مي‌كرديم، به هم نگاهي كرديم. كسي داوطلب ادامه نوشتن نبود، اما وقت هم خيلي تنگ بود. چاره‌اي نداشتيم. دوباره شروع كرديم. كار پيش نمي‌رفت. بار ديگر گفتند آقامحسن تماس گرفته، سلام كردم و خسته‌نباشيد گفتم. بهتر از هميشه گرم گرفت. احوال پرسيد. انگار بار سنگيني را بر زمين گذاشته و نفسي تازه كرده، صحبت مي‌كرد. گفت: چه كار كرديد؟ گفتم: آقامحسن ... ادامه صحبتم را كه روي زبانم گير كرده بود، قطع كرد و گفت: يادداشت كن! فوري كاغذ را جلو كشيدم و آماده نوشتم شدم. متن بيانيه‌اي را كه در ذهن داشت، ديكته كرد و من نوشتم. بعضي وقت‌‌ها در نوشتن عقب مي‌افتادم، برايم تكرار مي‌كرد ولي تند مي‌خواند. وقتي جمله «در اين مرحله حساس و ناآرام، آبروي خود را تقديم پيشگاه اين ملت شريف مي‌كنم و...» را نوشتم، اشكم روي كاغذ چكيد و بي‌صدا گريه كردم. در پايان بيانيه، درست نتوانستم خداحافظي كنم، بغض گلويم را پر كرده بود.

آقامحسن گفت: بيانيه را آماده و قبل از ساعت 7 منتشر كنيد، ساعت 7 به تهران مي‌رسم. او به فكر لغو مراسم بعضي شهرهاي خوزستان، كه قرار بود پس از ساعت 5 بعدازظهر با حضور ايشان انجام شود، بود. گفت: به نحوي از مردم عذرخواهي شود. همچنين تأكيد داشت، يكي از اعضاي ستاد در مراسم تجمع مردمي اهواز از طرف من شركت كند. تلفن قطع شد.

متن را آماده كرديم، حرف‌هاي او و ادبياتش هميشه احساس ديگري داشت. متن بيانيه، مرا به ياد شب‌هاي عمليات انداخت. موج بي‌قراري در آنها موج مي‌زد؛ موج بي‌قرار، آشناي غريب، آقامحسن، برادر محسن، باكري، همت، چشم مجنون، امام، شهيد و پايان همه حرف‌ها، فاطمه زهرا(س) جلو چشمانم رژه مي‌رفتند.

از طرفي، احساس تنهايي مي‌كردم. دوستان قديمي كمتر در ستاد ديده مي‌شدند. يكي مي‌گفت: ياراان قديم آقامحسن، سرداران سپاه امام حسن(ع) شده‌اند، اما آقامحسن، از هيچ‌كس گله‌اي نداشت. او هيچ‌وقت جواب حرف كساني را كه در مورد افراد ديگر حرفي به ميان مي‌آوردند، نمي‌داد. به نقل قول و وصف ديگران، به ويژه دوستان، بي‌توجهي مي‌كرد، هرچند هم بي‌معرفتي كرده باشند. آنقدر محسوس بي‌توجي مي‌كرد كه شك مي‌كردي حرفت را شنيده يا نه؟ حرف را عوض مي‌كرد.

بالاخره خبر منتشر شد. يكي، دو ساعت از انعكاس بيانيه روي سايت «بازتاب» نمي‌گذشت كه بيش از پنج هزار نفر بيننده داشت و تعداد زيادي پيام داده بودند.
تعجب مي‌كردم. اين طرفداران و عاشقان آقامحسن، چرا تا حالا چيزي نمي‌گفتند و نمي‌نوشتند؟ ياد زمان جنگ افتادم. تازه وقتي كسي شهيد مي‌شد، مي‌فهميدي چه آدم عارف و بزرگي بوده، مثل اين‌كه در فرهنگ ما ايراني‌ها بايد نباشي تا تو را معرفي كنند. اگر زنده باشي، فقط عيوبت را مي‌بينند. بايد بميري تا اوصاف باعظمت تو را بر قلم و زبان و پيام و اعلاميه، بنگارند.

وقتي خبر انصراف آقامحسن منتشر شد، چه چيزهايي زير آن نوشتند. اگر مي‌دانستيم اين تعداد مشتاق پا به ركاب بوده‌اند، لااقل با آقامحسن جروبحث مي‌كرديم كه انصراف ندهد، هرچند او تصميمش را در ميان جمعيتي انبوه از مشتاقان و مستقبلان خود در استان خوزستان و براي پاسداري از رأي همين مشتاقان گرفته بود.
يكي نوشته بود: «از رهگذر خاك سر كوي شما بود...هر نامه كه در دست نسيم سحر افتاد؛ مجاهد نستوه، عالم فرزانه، محبوب دلها، سرچشمه كرامت و صفا، آفتاب سپهر مهر و وفا، فرمانده فراموش‌نشدني دوران دفاع مقدس، جناب آقاي محسن رضايي، اقدام انقلابي و تكريم مردم توسط جنابعالي، خاطره مجاهدت‌هاي خاموش شما را در دوران دفاع مقدس زنده كرد. اميدوارم خداوند متعال، عنايت خاص خود را در حق شما چنان ارزاني دارد كه بر همه مشكلات فايق آييد و بهروزي و پيروزي را در همه صحنه‌ها براي امت اسلام فراهم آوريد و چنين خواهد شد».

يكي ديگر نوشته بود: «آقا محسن نشان داد كه براي دنيا به ميدان نيامده بود و يقينا اين يادگار شهدا در قيامت در مقابل امام و شهدا سربلند است، زيرا كه در آن زمان كه تكليف ايجاب مي‌كرد به ميدان رقابت انتخاباتي آمد و اكنون كه تكليف ايجاب مي‌كند، انصراف داد».
ديگري نوشته بود: «سردار بزرگ اسلام، با سلام، همان‌گونه كه در دوران دفاع مقدس، پرچمدار اصول و اعتقادات ديني و مذهبي و ملي بوديد، اين بار نيز در حساس‌ترين شرايط، دلاورمردي خود را ثابت فرموديد».

يكي نوشته بود: «كنار قبر فاتح خرمشهر، شهيد حسين قجه‌اي بودم كه خبر انصرافت را شنيدم. آقامحسن همان همرزمت، به او گفتم مي‌بيني، هنوز هم هستند كساني كه راهت را ادامه دهند؛ همان همرزمان قديمي‌ات، آنان كه تشنه رياست نيستند، همانان كه انقلابي بودند و انقلابي ماندند».
يكي نوشته بود: «همه دوستت داريم آقا محسن،‌ بسيجي، خسته نباشي، خدا قوت».

آقامحسن از فرودگاه به ساختمان فلسطين كه جمع دوستان ستاد منتظر او بودند. آمد، همه اشك مي‌ريختند. او باز هم مثل هميشه، با صلابت و سربلند و سبكبار گام برمي‌داشت. چهره‌اش بشاش‌تر از هميشه بود. احساس نگراني و سبك‌باري توأما در چشمانش موج مي‌زد. در مواجهه با يكي از اعضاي ستاد كه تمام موهايش سفيد بود و اشك مي‌ريخت، گفت: چرا گريه مي‌كني؟ مگر تو كار خودت را به خوبي انجام ندادي و تلاش خود را نكردي؟ ديگر براي چه ناراحتي؟ تصميم من براي كنار رفتن كمتر از تصميم براي آمدن نبود. همانطور كه معتقدم بيرون كردن فقر و بيكاري از كشور، كمتر از فتح خرمشهر نيست. همه در اتاق جلسات روي زمين جمع شدند. برخي با صداي بلند گريه مي‌كردند. او آرام و باوقار لب به سخن گشود و آهسته آهسته همه را دلداري داد، قدري هم درددل مي‌كرد و مي‌گفت: من كنار نرفته‌ام. من ياراني جديد يافته‌ام، جواناني را شناسايي كرده‌ام، همراهان و سرداران تازه‌اي همراهم شده‌اند. من تازه مي‌خواهم شروع كنم. دغدغه رنج‌هاي مردم مرا راحت نمي‌گذارد. محسن به ياري خداوند و با عنايت حضرت زهرا(س) عمليات تازه‌اي را طراحي كرده است كه رمز شروع آن، از همين حالا اعلام مي‌شود: «يا زهرا، يا زهرا، يازهرا».

ياد فراز پاياني نامه آقامحسن در عمليات بدر افتادم كه به بسيجيان و پاسداران نوشته بود: «مطمئن باشيد كه خداوند با شماست و محال است، وعده‌اي را كه داده است وفا نكند و در پايان، ياد زهرا(س) بزرگ‌ترين مظلومه تاريخ را كه جهان به گرد خانه او مي‌چرخد، همواره زنده نگه داريد. به اميد ديدار، والسلام، برادر شما، محسن رضايي، 17/10/63».

طنين صداي آقامحسن كه مي‌گفت: «من به ملت ايران قول مي‌دهم، تا آخرين قطره خون از آرمان‌هاي آنان دفاع كنم و بر مواضع خود، پافشاري خواهم كرد و جنبش نوسازي و توسعه پايدار را دنبال مي‌كنم، بالاخره ما آرايش قدرت را تغيير خواهيم داد و تا پاي جان هم ايستادگي مي‌كنم»، اميد تازه‌اي در دلم ايجاد مي‌كرد، بعضي وقت‌ها انسان خيلي خوب احساس مي‌كند در مظلوميت قرار گرفتن هم خود عالمي دارد.

به اطلاع اپوزيسيون هميشه در صحنه جمهوري اسلامي ايران و نيز سردار رشيد جبهه جنگ‌هاي صليبي، حاج جورج دبليو بوش گرامي مي‌رساند، با توجه به نتيجه شمارش آراي نهمين انتخابات رياست‌جمهوري، راه‌هاي سرنگوني رژيم جمهوري اسلامي، مشخص شدند.
نظر به آن‌كه براندازان اين حكومت فلان‌فلان‌شده، شتاب محيرالعقولي براي برانداختن آن داشته و دارند و اتلاف وقت اين عزيزان، به هيچ وجه جايز نيست، در زير راهكارهاي مربوطه به استحضار مي‌رسد.

پيشاپيش ضمن آرزوي موفقيت براي همه گروه‌هاي اپوزيسيون و مخالف حكومت جمهوري اسلامي، به ويژه شاه سلطان رضاي دوم، حاج جورج دبيلو بوش و برادر پاسدار سابق Don.Sazegara، خواهشمند است، پس از مطالعه راهنمايي‌هاي ذيل، حق‌الزحمه نگارنده را به حساب جاري 12G341MF1932PP در صندوق قرض‌الحسنه «انصارالاپوزيسيون»، واقع در خيابان جواديه واريز كنند.

1ـ با توجه به حجم گسترده تبليغات تلويزيون‌ها و راديوهاي لوس‌آنجلسي براي تحريم و آزادي بي‌سابقه و شگفت‌آور آنان براي پوشش خبري و تهيه مصاحبه و گزارش از تحريميون از داخل و خارج كشور و عمل معكوس مردم ايران كه مسبوق به سابقه بوده و هست، قويا توصيه مي‌شود، تا اطلاع ثانوي، تمامي تلويزيون‌ها و راديوهاي لوس‌آنجلسي از رژيم جمهوري اسلامي حمايت كنند. قاعدتا با توجه به ميزان محبوبيت و كارايي دستورالعمل‌هاي اين رسانه‌ها، حمايت آنان منجر به نفرت مردم ايران از حكومت مذكور شده و براندازي آن، ممكن و آسان خواهد شد.

2ـ ميزان صحت نظرسنجي‌هاي نهادهاي مدعي نظرسنجي كه باعث شد، برخي كانديداها در توهم پيروزي يك‌مرحله‌اي فرو رفته و با دست‌كم گرفتن حريفان، شرايط پيروزي آنان را فراهم كنند، نشان مي‌دهد، چنانچه چنين نهادهايي با همين روش‌ها به كار خود ادامه دهند، پس از مدت اندكي، كليه مسئولان جمهوري اسلامي در توهم و احتلام غرق خواهند شد. چنين نمونه‌هايي در تاريخ ايران بسيار است كه شاخص‌ترين آنان ماجراي براندازي حكومت صفويه به دست محمود افغان بود. لذا مؤكدا به براندازان گرامي توصيه مي‌شود، در راه تقويت اين نهادها و آن روش‌هاي نظرسنجي، كوشا باشند.

3ـ بررسي شعارهاي انتخاباتي نامزدهايي كه رأي بيشتري كسب كرده‌اند، نشان از آن دارد كه متأسفانه، مردم ايران بيش از آزادي‌هاي سياسي، به وضعيت معيشتي اهميت مي‌دهند؛ بنابراين، شايسته است كه براندازان گرامي، به جاي شعارهاي آزادي‌خواهانه، شعارهاي اقتصادي و معيشتي سر دهند. مثلا حاج جورج دبليو بوش يا شاه سلطان رضاي دوم، مي‌توانند از اين به بعد، به جاي وعده‌هاي پيشين، اين‌گونه وعده دهند:
«من اگر بيايم، گوشت را مي‌كنم كيلويي يك دلار... حكومت بعدي، بيكاري را به زير صفر خواهد رساند ... در حكومت بعدي، من هر يكشنبه در ميدان منيريه، ديدار مردمي خواهم داشت... به هر ايراني، ماهي پانصد دلار مي‌دهم و... ».

4ـ يكي ديگر از پيام‌هاي انتخابات اخير، اين بود كه عموم ايراني‌ها به رغم علاقه به كت و شلوار ايتاليايي، عينك ري‌بن، لپ‌تاپ، ژل مو، دكتري فلسفه، توپ فوتبال و هواپيماي ايرباس، اينها را عوامل چندان مهمي براي رأي دادن نمي‌دانند. به منجيان دلسوز ايران، به ويژه برادر پاسدار سابق Don.Sazegara توصيه مي‌شود، ضمن پرهيز از عوامل نام‌برده، از يكي از دو مجموعه زير براي جلب حمايت بيشتر مردم كمك گيرد.
مجموعه نخست، پكيج «سازنده»: عبا، عمامه، نعلين، تسبيح، لباده!
مجموعه دوم، پكيج «شهر خاكي»: كت و شلوار مندرس، پيراهن چرك، ريش نامرتب، كفش واكس‌نخورده!

5ـ از آنجا كه برخي تحليلگران مورد وثوق رسانه‌ها و نهادهاي امنيتي آمريكا و انگليس، حتي با آن‌كه در آستانه انتخابات اجازه يافتند كه در ايران حضور پيدا كنند و از نزديك با مردم صحبت كنند، دسته‌‌گل‌هاي عجيبي به آب دادند؛ توصيه مي‌شود جريان محترم برانداز و دولت كريمه آمريكا، ضمن پرهيز از چنين نوابيغي، موجباتي را فراهم آورند تا ايشان به خدمت جمهوري اسلامي درآيند. راهكار عملي آن است كه ضمن برقراري حقوق و مزاياي خوب، به اين تحليلگران دستور داده شود، از اين به بعد، مقامات ايراني مشاوره و تحليل عرضه كنند. پيش‌بيني مي‌شود، نظر به سابقه قبلي دولتمردان ايراني در انتخابات مشاور فرآيند جذب تحليلگران و مشاوران جديد با مشكل خاصي روبه‌رو نشود.

رسول جعفريان

شهيد غلامحسين حقاني از چهره‌هاي روحاني مبارزي است که از آغاز جواني سر درس امام خميني حاضر شده و دلباخته ايشان بود. پس از آغاز نهضت روحانيت همراهي خود را با امام ادامه داد و در قالب يک روحاني و مبلغ ديني در اين سوي و آن سوي مشغول فعاليت‌هاي ديني سياسي بود. شاهد آن که نام وي را روي برخي از اعلاميه‌هاي صادره در حوزه علميه قم در سالهاي 43 ـ 44 مشاهده مي‌شود.

مرحوم حقاني از سال 1345 به بعد، وارد فعاليت‌هاي بيشتري شد و ساواک نيز به مراقبت از وي پرداخت. مرکز ثقل فعاليت ايشان در بندرعباس و گهگاه در شيراز بود که در اين باره اسناد معتنابهي در اين کتاب وجود دارد.

اما دو بخش از اين کتاب که اهميت ويژه دارد يکي مربوط به دستگيري وي در سال 1345 و بازجويي مفصلي است که از او به عمل آمده و ضمن آن نکات جالبي از فعاليت‌هاي فرهنگي موجود در قم درج شده است. در اين بازجويي وي از دو تشکل؛ يکي مؤسسه اصول دين و ديگري جلسات اسلام شناسي که زير نظر دکتر مفتح بوده مطالبي بيان داشته که جالب توجه است. وي هدف اصلي مؤسسه اصول دين که بعدها نام در راه حق هم ضميمه آن شد، مبارزه با تبليغات مسيحيت و اثبات حقانيت اسلام مي‌داند. مرحوم حقاني از بنيانگذاران آن ياد کرده و به خصوص تأکيد دارد که اين تشکيلات را طلاب تهراني اداره مي‌کردند.

درباره جلسات اسلام شناسي دکتر مفتح هم مطالبي بيان کرده و حاضران در آن محفل را بر مي‌شمرد. اين جمع معمولا کساني بودند که اهل قلم بوده و آثاري هم نوشتند که برخي زير نظر دکتر مفتح به چاپ رسيد. خود آقاي حقاني هم کتاب اسلام پيشرو نهضت‌ها را با همکاري يکي ديگر از اعضاي آن جلسه به نام محمد مصطفوي نوشت که کتابفروشي محمدي آن را چاپ کرد.

در اين بازجويي آنچه جالب توجه است سخن از اساسنامه‌اي است که شهيد حقاني براي کسي در شيراز نوشته و به دست ساواک افتاده است. بند بند اين اساسنامه براي آقاي حقاني خوانده شده و از وي درباره آنها توضيح خواسته شده است. از آنچه در اينجا آمده چنين معلوم مي‌شود که اين اساسنامه به هدف ايجاد يک تشکيلات مخفي تدوين شده است. احتمال مي‌رود که متن کامل اساسنامه در پرونده آن افراد موجود باشد.

در حوالي سال 50 مرکز فعاليت آقاي حقاني بندرعباس و به خصوص مسجد کوفه بوده و در اين بخش نام شماري از مبارزان آن دوره مانند آقاي عباس زائري و غيره هم ديده مي‌شود. جالب است که عناوين اين گزارش‌ها به طور عمده عبارت است از: موضوع: فعاليت انجمن ضد بهايي. يعني اين جلسات در قالب مبارزه بر ضد بهائيان بوده است. آقاي حقاني جايي هم گفته است که در جلسه انجمن علاقه مندان به امام زمان در شيراز که مرکز آن در تهران است به سرپرستي جناب آقاي شيخ محمود حلبي به توصيه آقاي حلبي مي‌رفته و براي برخي از جوانان درس عقايد مي‌گفته است (ص 263). اين گزارش مي‌توانسته براي ساواک گمراه کننده هم باشد. در عين حال برخي از جلسات انجمن ضد بهايي در شهرستانها عملا رنگ سياسي به خود مي‌گرفت.

بخش مهم ديگر اين اسناد مربوط به زمان دستگيري آقاي حقاني در اوائل سال 54 است. اين دستگيري بر اساس اعترافاتي است که روي او شده و مهم ترين آنها اين است که دست به تهيه گزارشي در باره اخبار مدرسه فيضيه قم و انتقال آن گزارش توسط عوامل مجاهدين خلق به فرانسه و درج آن در خبرنامه‌هاي خارج از کشور است. در اين باره بازجويي‌ها بسيار مفصل و از آن روي جالب توجه است که آقاي حقاني در باره وضعيت قم در اين سالها نکات جالبي را بيان کرده است.

اينها اطلاعاتي است که ايشان قاعدتا زير شکنجه‌هاي فراوان داده، بسياري براي گمراه کردن بازجوها، برخي براي تبرئه خود و آنچه هم به ظاهر مهم است اطلاعات سوخته به حساب مي‌آمده است. با اين حال غالب آنها براي شناخت وضعيت قم قابل استفاده است.

بخشي از اين مطالب درباره آقاي موسوي گرمارودي است که آن زمان توسط مؤسسه اصول دين و شخص آقاي خرازي به قم مي‌آمد تا آموزش انشاي فارسي به طلبه‌ها بدهد و در عين حال نوشته‌هايي که بناي چاپ آنها در مؤسسه در راه حق بود اديت مي‌کرد. وي در اوج مبارزات، هوادار مجاهدين بود و شعري هم سروده بود که يکبار در يکي از اين جلسات آموزش زبان فارسي خواند و بار ديگر هم در جشن غدير در مسجد قائم صفائيه بعد از منبر آيت‌الله خزعلي آن را قرائت کرد. آقاي حقاني در اين باره اشاره مي‌کند که آن زمان حس دفاع از مجاهدين خلق در طلبه‌ها زياد بود.

بخشي از اتهامات در باره فعاليت‌هاي وي در بندر عباس است که پاسخها هم مي‌تواند در شناسايي وضعيت فرهنگي آن ناحيه و فعاليت‌هايي که صورت مي‌گرفته است سودمند باشد.

مهم‌ترين اتهام وي اقدام به تهيه اخبار بوده است که بنا به نوشته مرحوم حقاني شخصي به نام ميرلوحي که در مدرسه خان بوده با توصيه او گزارشي از فيضيه تهيه کرده و او گزارش مربوط به شلوغي فيضيه را به موسوي گرمارودي داده است تا به خارج بفرستد.

آقاي حقاني يک جا نوشته است که فعاليت مجاهدين به هدف برانداختن رژيم و حکومت مشروطه و ايجاد و برقراري حکومت واحد اسلامي در ايران بوده است. بازجو در باره حکومت اسلامي از او پرسش کرده و آقاي حقاني هم نيم صفحه اي در باره اين نوع حکومت داده و مي‌افزايد: منظور از براندازي حکومت مشروطه و برقراري حکومت اسلامي دخالت مستقيم مجتهدين از طريق مبارزه مسلحانه و به دست گرفتن حکومت با توجه به مباني ديني و اسلامي است. (ص 257).

در اينجا باز با اشاره به فعاليت خودش در دارالتبليغ مي‌افزايد که اين قبيل جاها از ما تعهد مي‌گيرند که در مسائل سياسي دخالت نکنيم والا نمي توانيم در آنجا فعاليت کنيم (ص 262). سپس به فعاليت‌هاي فرهنگي خود همراه با طلاب تهراني اشاره کرده و فهرستي از آنان را که با يکديگر در مؤسسه اصول دين فعاليت داشته اند بيان نموده است. بعد هم مي‌گويد «بعد از فوت آيت‌الله بروجردي با عده اي از رفقا و فضلا از جمله آقاي مکارم شيرازي و آقاي محمد تقي مصباح به فکر افتاديم که گام‌هايي در راه اصلاح نواقص حوزه مانند اصلاح کتابهاي درسي برداريم که در اين زمينه چند جلسه اي تشکيل داديم و با آقايان صحبت کرديم مخصوصا به علامه حاج سيد محمد حسين طباطبائي صاحب تفسير الميزان... بعد به عنوان نويسندگي در منزل آقاي مفتح عصرهاي پنجشنبه، جلساتي تشکيل شد من هم گاهگاهي شرکت مي‌کردم ودر آنجا من با يکي از شرکت کنندگان در جلسه به نام آقاي محمد مصطفوي کتابي را نوشتيم به نام اسلام پيشرو که کتابفروشي محمدي آن را نشر داد». يکبار هم جلسه‌اي با دکتر سيدحسين نصر داشتيم که در باره تحقيق در فلسفه غرب و نقطه شروع آن بود. همچنين با حاج آقا مهدي حائري هم که از طرف دانشگاه تهران در کانادا تدريس دارند جلسه اي داشتيم. همين طور با محمد تقي قمي . (ص 263 - 264). بعد از آن هم باز به حضور خودش در محضر آيت‌الله خوانساري و آيت‌الله شريعتمداري اشاره مي‌کند که اظهار آن هم با هدف آن است که خود را از روحانيون مبارز جدا کند. به خصوص روي ارتباطش با آقا جعفر خوانساري – پسر آيت‌الله خوانساري - که معلوم بود براي چه چيز روي آن تأکيد مي‌شود.

اين اطلاعات براي رد گم کردن و نشان دادن آن است که فعاليت غير سياسي است اما در عين حال اصل اطلاعات درست است و نشان از تماس‌هاي علمي حوزه با خارج از خودش در آن شرايط.

وي همچنين به برخوردهاي ميان طلبه‌هاي انقلابي و غير انقلابي در قم اشاره مي‌کند و اين که عليه آقاي گلپايگاني مطالبي مي‌گويند و چنان مي‌نماياند که خودش در جرگه غير انقلابي‌ها و حتي ولايتي‌هاست که آقاي نجفي هم مشهورترين آنهاست. (262) نيز مي‌گويد که سال گذشته يک روز نزد آقاي گلپايگاني بودم که ديدم ايشان خيلي متأثر هستند و بالاخره اظهار کردند که از دست يک مشت طلاب نادان و بچه ناراحتم که چرا وقت گرانبهاي خود را به جاي اين که به درس و بحث بپردازند به انتقاد از اين و آن مشغول مي‌کنند و اوضاع حوزه را متشنج مي‌سازند و اختلاف مي‌کنند. آقاي حقاني به دادن شهريه توسط اطرافيان آقاي منتظري براي جذب طلبه‌هاي اصفهاني اشاره مي‌کند که کساني نگرفتند و ميان طلاب و فضلاي اصفهاني اختلاف پيش آمده است. بعد هم مي‌افزايد که اينها داراي همان افکار نوع طلبه‌هاي نجف آبادي هستند که يکي از آنها داماد آقاي منتظري مي‌باشد که مايلند آقاي منتظري را هرچه مي‌توانند پروبال دهند و آن طور که شنيدم از طرف ايشان ميان طلاب اصفهاني شهريه تقسيم مي‌کنند (ص 271).

ساواک دنبال سرنخي براي اثبات ارتباط مرحوم حقاني با سازمان مجاهدين مي‌گشت و در نهايت هم به خاطر همان گزارشي که وي از ميرلوحي گرفته و به گرمارودي داده متهم به داشتن ارتباط با سازمان شده و دوازده سال محکوم شد. وي در بازجويي‌هاي بعدي هر نوع ارتباطي را با مجاهدين منکر شده و سعي مي‌کند برخي از اطلاعات سوخته را مطرح کرده و خود را بيزار از آنان نشان دهد. وي مي‌گويد که آقاي معاديخواه خيلي از آنها تجليل مي‌کرد و چندين مرتبه با من صحبت کرد و خيلي ميل داشت نظر مرا معطوف دارد اما با ادله ثابت مي‌کردم که اينها صحيح نيست (ص 285).

آقاي حقاني در باره اين که چه نوع کتابهاي‌ي مي‌خواند شرحي عريض و طويل داده که جالب است و نشانگر نوع مطالعات عمومي يک طلبه در آن دوره. آثار شهيد صدر مانند «اقتصادنا» و «البنک اللاربوي» و کتاب «مرجعيت و روحانيت» و آثار بازرگان از آن جمله است. کتاب‌هاي شريعتي را نخوانده و مي‌گويد که خيلي مايل بودم که کتابهاي دکتر شريعتي را بخوانم تا اشکالاتي که ديگران مي‌کنند خودم ببينم چون بعضي از دوستان ما مثل آقاي محمدتقي مصباح يزدي با دقت کامل کتابهاي ايشان را خوانده است و اشکالاتش را براي ما نقل کرده است ولي تا به حال نتوانسته ام کتابهاي او را مطالعه کنم. کتابهاي ديگري که مي‌خوانده عبارت است از: تاريخ تمدن ويل دورانت، سير حکمت در اروپا، زمينه جامعه شناسي، تأملات دکارت، ديباچه اي بر رهبري، فلسفتنا، فرويد و فرويديسم، جنگهاي شش روزه اعراب و اسرائيل، سرگذشت فلسطين و... (ص 293 - 294).
درباره موضع خود نسبت به شريعتي هم مي‌گويد که چون مخالف بوده – و ظاهرا اين مخالفت هم به خاطر رفاقتش با آقاي مصباح – مي‌نويسد که به خاطر مخالفت با کتابهاي شريعتي «عده اي در قم سخت با ما مخالفت و در هر فرصتي که به دستشان مي‌آيد ما را فحش باران مي‌کنند. چند سال قبل در شب عيد غدير مجلس جشن عمامه گذاري براي يکي از اقوام در منزل منعقد کرده بودم و علما را دعوت کرده بودم. روز بعد در مسير، برخورد با معاديخواه کردم. سخت مرا به باد انتقاد گرفت که چرا آيت‌الله گلپايگاني و آيت‌الله نجفي را دعوت کردم. به واسطه همين شهرت بود که يک روز آقا رضا اصفهاني از حسينيه ارشاد نزد ما آمد و گفت که دکتر حاضر به بحث با شما است و به همين جهت روزي تعيين شد که آقاي مصباح يزدي که يکي از رفقاي ماست و کاملا نوشته‌هاي دکتر را مطالعه کرده و اشکالات عميق و دقيق بر آنها را خوب مي‌داند در تهران برود و با او مباحثه کند که اتفاقا در آن روز موعود تا ظهر آقاي مصباح در آن منزل منتظر بود و دکتر نيامد و سر ظهر تلفن کرد که حال من خوب نيست در حالي که بعد از ظهر همان روز در محلي برنامه سخنراني اجرا کرد. (ص 265).

آقاي حقاني در يکي از آخرين بازجويي‌ها که همه چيز روشن شده با صراحت مي‌نويسد: وابستگي خود را به روحانيون افراطي از جمله حاج روح الله خميني اعلام مي‌دارم که آنان طرفدار جوانان مبارز هستند که منظورشان مبارزه مسلحانه به منظور برانداختن حکومت مشروطه و روي کار آمدن حکومت اسلامي است با انگيزه‌هاي مذهبي و اسلامي (ص 302).

آقاي حقاني مثل بسياري از طلبه‌هاي مبارز ديگر از مبارزات مسلحانه راضي و از کار مجاهدين خشنود بود تا آن که به زندان رفت. حتي اندکي هم از اوائل دوره زندان با آنان مناسباتي داشت اما به تدريج در اوين و در کنار روحانيون برجسته زنداني مانند آيت‌الله رباني شيرازي و انواري از موضع گذشته دست کشيد و برابر مجاهدين قرار گرفت.

زماني که جمعي از روحانيون در زندان از قبيل آقايان طالقاني و منتظري و انواري و غيره فتوا دادند و سفره‌هاي جمعي ميان مسلمانان و کمونيستها را تحريم کردند مجاهدين از اين کار آنان خيلي ناراحت شدند. در اين باره موسي خياباني که دومين فرد سازمان مجاهدين بعد از رجوي بود از طريق آقاي لاهوتي که در حال انتقال از قصر به اوين بود، پيام زير را از طرف مجاهدين نه خودش به روحانيون اوين رساند:

1. شماها صلاحيت نظر دادن در مسائل اجتماعي را نداريد، زيرا هميشه دنباله رو هستيد.
2. حد خودتان را بشناسيد و پا از گليم خود بيرون نگذاريد.
3. آقاي طالقاني! شما که هميشه خود را مجاهد مي‌ناميدي و افتخارت شاگردي و پيروي از محمد حنيف نژاد بوده چرا وقتي که عليه مجاهدين فتوا دادند عمامه ات را بر زمين نزدي.
4. آقاي غلامحسين حقاني! شما آدم منافقي هستي و تاريخ اسلام از امثال تو زياد به خود ديده است.

اين سند که به عنوان پيام مجاهدين خلق به روحانيون اوين داده شده و مربوط به سال 55 بوده نشانگر ديدگاه‌هاي مجاهدين خلق نسبت به روحانيت و شخص آيت‌الله طالقاني است. آنان ايشان را از شاگردان محمد حنيف نژاد مي‌دانستند!

آقاي حقاني در هشتم شهريور سال 56 آزاد شد و آنچنان که اسناد نشان مي‌دهد مجددا فعاليت‌هاي خود را آغاز کرده است.
مرحوم حقاني در هفتم تير ماه 1360 در انفجار دفتر حزب جمهوري اسلامي که منافقين عامل آن بودند به شهادت رسيد.

منبع: كتابخانه تخصصي تاريخ اسلام و ايران

1ـ سخن از مشهد مقدس و فضاي فكري‌، انديشگي ‌ديني و جهادي آن ديار در روزگاران بين سال‌هاي 38ـ57 بدون ياد و نام حضرت آيت‌الله‌خامنه‌اي ـ كه در آن روزگار در ميان فاضلان‌، عالمان و استادان به «آسيدعلي‌آقا» يا «آقاي ‌خامنه‌اي‌» شهره بود ـ استوار و تمام نخواهد بود. امام ـ رضوان‌الله تعالي عليه ـ در يكي از بيانيه‌هاي ماه‌هاي فرجامين سال 57 از مشهد به «شهر بيدار شده‌» تعبير كردند و اين تعبير سخت استوار و دقيق بود.

جامعه علمي و حوزوي مشهد، پيش از انقلاب‌ اگر نگويم يكسر، تا حدود زيادي در «جمود فكري‌» و «خمود عملي‌» به سر مي‌برد. چهره‌هاي شاخص و انقلابي و مجاهد و بي‌باك مشهد خلاصه مي‌شدند در مرحوم آيت‌الله محامي‌، حجت‌الاسلام و المسلمين واعظ طبسي‌، واعظ شهير و خطيب كم‌نظير سيدعبدالكريم هاشمي‌نژاد و آيت‌الله خامنه‌اي‌.

اكنون فرصت آن نيست كه عدم كارآيي سه‌ بزرگوار (محامي و طبسي و تا حدودي شهيد هاشمي‌نژاد به جز سال‌هاي آخر) را در ساحت فكري آن ديار بازگويم‌. آقاي خامنه‌اي در صحنه تفكر جهادي براي نسل جوان از ميان ‌حوزويان واقعا تنها بود و بسيار كارساز و كارآمد و نقش آفرين و از اين روي موجب‌ خشم ساواك. در همين جا دو خاطره از ميان خاطره‌هاي بسيار نقل كنم‌:

2ـ يكي از دوستان من كه پدرش در (بالا خيابان - خيابان نادري و اكنون شيرازي‌) مغازه‌ پارچه‌فروشي داشت‌، از قول پدرش مي‌گفت: «رجائي‌» (فردي بود ساواكي و بسيار وقيح و بي‌شرم‌) هر هفته يك بار به يك‌يك مغازه‌ها هشدار مي‌دهد كه در نماز جماعت اين‌ سيد حاضر نشويد كه «وهابي‌» است (در آن روزها، آقاي خامنه‌اي در مسجد كرامت كه ‌در همان خيابان بود، نماز شروع كرده بود و به شدت مورد توجه واقع شده بود و نمازجماعت‌هاي ديگر را خلوت كرده بود و حضور نسل جوان و انقلابي در نماز، واقعا اعجاب‌آور و شگفتي‌آفرين و براي ساواك وحشت‌زا بود).

3ـ در مدرسه آقاي ميلاني كه من درس مي‌خواندم‌، حجت‌الاسلام و المسلمين حاج شيخ عباسعلي اختري را كه درسي بسيار موفق و عالي داشت و «لمعه» را با عمق درس مي‌داد، فقط جهت يادكرد مرحوم آيت‌الله طالقاني در تفسير و موضع‌گيري و طرفداري از آقاي‌ خامنه‌اي‌، به بهانه‌هاي واهي از مدرسه اخراج كردند. مدرسه آقاي ميلاني در سال‌هاي ‌آخر عمر آن بزرگوار، مركزي شده بود عليه تفكر جهادي و انقلابي در مشهد.

ناگفته نگذارم كه جايگاه آيت‌الله خامنه‌اي آن‌گاه جلوه اصلي خود را خواهد يافت كه جريان‌هاي ‌فكري آن روز مشهد به خوبي تحليل شود، تعبير «مجاهد» و «قاعد» براي صف‌بندي درحوزه تعبير رايجي بود و شگفتا كه «قاعدان‌» با افتخار از آن ياد مي‌كردند و آن را افتخارمي‌دانستند. باز هم يك خاطره بياورم: در مدرسه آقاي ميلاني‌، عالمي تفسير مي‌گفت ومجمع البيان را مي‌خواند. آيه «فضّل‌َ الله المُجاهدين علي القاعدين اجرا عظيما» را خواند وديد بالاخره اوضاع پس است و كلام خدا را نمي‌شود ناديده گرفت‌. گفت‌: «مراد مجاهدان‌صدر اسلام‌، بدر و احد و... است و نه اين آدمها كه عرعر مي‌كنند». (از اين كه اين تعبيربي‌ادبانه را آوردم شرمنده‌ام و پوزش مي‌طلبم ولي براي نشان دادن جوّ ضدّ تحرّك ومعارض با قيام و جهان آن روز گويا لازم بود.)

آقاي خامنه‌اي روزهاي پنجشنبه و جمعه در مَدرس مدرسه ميرزا جعفر، و سپس درمسجدي در پايين خيابان، نزديك مدرسه ابدال‌خان و آنگاه در همان خيابان و در مسجد قبله تفسير مي‌گفت‌. تفسيري بسيار پرشورِ حركت آفرين و جهت دهنده و به تعبير زيباي‌ خود ايشان سپيدگشا و زندگي‌ساز.

در همان مسجد واقع در پايين خيابان، مدتي عقايد شروع كردند و متن آن باب حادي‌عشربود، ولي اين متن بهانه بود براي بحث‌هاي بسيار مهم‌. بحث وي از توحيد، كه در روز اول‌ از مرحوم بازرگان و كتاب نيكنيازي وي ياد كردند و به تجليل مؤلف و مؤلَف پرداختند، براي من خاطره فراموش‌ناشدني است و اكنون يادم نيست چه اندازه ادامه پيدا كرد.

مسجد كرامت، يكي ديگر از مراكز حضور روشنگر و تحوّل آفرين آقاي خامنه‌اي است و«از ژرفاي نماز» و «گفتار در باب صبر» محصول اندكي از بحثهاي بسيار جهت دهنده وتحريف زداي بين دو نماز مغرب و عشاء.
روزهاي جمعه در همين مسجد قرائت قرآن ‌برگزار مي‌شد و وي از آغاز تا پايان مي‌نشست و به قرائت قاريان و به تعبير خود وي «نغمه‌هاي بلبلان بوستان قرآن‌» گوش فرا مي‌داد و در لا به لاي آن به مناسبت آيه‌اي را به ‌بحث مي‌كشيد و چه شيرين و دلپذير.

مسجد امام حسن(ع‌) يكي ديگر از پايگاه‌هاي وي بود. «طرح كلي انديشه اسلامي درقرآن‌» فشرده بحث‌هاي يك ماه رمضان ظهرهاست كه ابتدا به صورت پلي‌كپي ميان ‌شركت‌كنندگان توزيع مي‌شد و آن گاه وي به شرح و بسط آنچه به اختصار آورده بود مي‌پرداخت‌. اي كاش آن بحث‌ها كه گويا نوارهايش موجود است پياده شود و ويرايش گردد و نشر يابد.

بحث‌هاي نهج البلاغه همين مسجد و سخنراني‌هاي پرشور مناسبت‌ها در اين مسجد بسيار بيدارگر بود. من هنوز آهنگ شكننده و تكان دهنده «لتبلبلن‌ّ بلبلة و لتغربلن‌ّغربلة‌» آن در گوشم است‌. اينها به جز جلسه‌هاي متوالي و نشست‌هاي به ظاهر معمولي‌ منزل ايشان است كه مرتب بود و به ويژه در تابستان محل آمد و شد متفكران‌، مبارزان‌، جهاديان و عالمان‌، و من با بسياري از چهره‌هاي بزرگ اسلامي و انقلابي آنجا آشنا شدم‌.

بر همه اينها بايد بيفزايم جلسات خصوصي دوره‌اي در خانه‌ها كه بحث‌هاي قابل توجهي‌از آن‌ها را دوست عزيزم، آقاي عبداللهيان ضبط كرده‌اند و اكنون بايد داشته ‌باشند، و از جمله بحثي بسيار عالي و شيرين و درس‌آموز در باره فن خطابه كه براي ما بسيار جهت آفرين بود.

آقاي خامنه‌اي آن روز بشدت «محسود» جبهه ارتجاع و به تعبير من «پاسداران شب‌» بود. تهمت «وهابي‌گري‌» را آخوندهاي با مغزهاي چركين و انديشه‌هاي چروكين ساخته ‌و پرداخته بودند، شيخ «ع‌» كه از سواد بهره‌اي نداشت و در غوغاسالاري موجودي شگفت بود، اين را مي‌گفت و دليلش اين كه وي در نماز تحت الحنك نمي‌اندازد و در كتابش جلونام امام حسن، «عليه السلام‌» نگذاشته است و..

اما در مقابل، بشدت مورد توجه و عشق و علاقه نسل جوان، به ويژه‌ حوزويان بود. من خود بارها در جهت دفاع از شأن و شخصيت و فضل و فضيلت‌ وي با مخالفانش دعوا كرده‌ام‌. هيچ از ياد نمي‌برم‌، تجليل‌، تكريم و بزرگداري بي‌نظير، استاد و مفسّر بي نظير قرآن استاد محمد تقي شريعتي از وي كه غالبا مصدّر بود به‌«آسيدعلي‌آقا» و گاه آقاي خامنه‌اي‌.

اين خاطره تلخ و شيرين را هم بياورم‌. ايشان‌ فرمودند: روزي با يكي از علماي مشهد در صحن حرم حضرت رضا(ع‌) روي به گنبدايستاده بودم‌. من در حالي كه اشك در چشمانم حلقه زده بود گفتم‌: قلب من مالامال ولبريز از عشق اين آقاست‌. آقاي عالم گفت‌: خوش به حالت‌، من اين گونه نيستم‌. همان آقا بعدها به من تهمت «وهابي‌گري‌» زد.

خلاصه كنم، آن روزگاران انديشه انقلابي‌، تفكر جهادي‌، حركت روشنفكرانه مذهبي وفكري‌، يكسر در حضور پرقدرت وي بود و اگر كسي جز اين بگويد، انكار حق كرده است‌. البته حضور شاگردان وي نيز در مجالس‌ و محافل، چشمگير بود كه غالبا به هدايت وي صورت مي‌گرفت‌. اين بنده كه بخش قابل توجهي از طلبگي و دوران جوانيم را در آن‌حوزه و در كنار مضجع شريف حضرت رضا ـ عليه آلاف التحية و الثناء ـ گذرانده‌ام، آن ‌روزگار مشهد از جريان‌ها، فكرها، عالمان و... خاطره‌هاي بسياري دارم كه در خاطراتم ‌آورده‌ام‌. در اين گزارش كوتاه من به محتواي انديشه آن بزرگوار نپرداختم‌، از چگونگي ‌تفسيرها، شرح نهج البلاغه‌، بحث‌هاي عقيدتي‌، همراهي با طلبه‌هاي مبارز، و.. سخن ‌نگفتم‌. دوستانم از جمله آقاي عبداللهيان نيز مي‌تواند خاطرات بسيار مهمي در اختياربگذارد. چنان كه گفتم بسياري از بحث‌هاي دوره‌اي را ايشان ضبط كرده‌اند.

نويسنده: محمدعلي مهدوي‌راد

* خوب
جسم و جان خسته و آزرده آدمي در عصر حاضر، بيش از هر زمان ديگري به آسودن و خنديدن نياز دارد. كار روزانه در چند شيفت از سويي و مشكلات ريز و درشت روزمره ناشي از هزار بهانه درست و نادرست از سوي ديگر، به فرسودگي جان مي‌انجامد. در چنين اوضاعي، خنده و تفريح كه بخشي از نيازهاي آدمي است، در دنياي مدرن امروز به نيازي دوچندان بدل شده كه شرايط ويژه زيست در كشورهاي كمتر توسعه‌يافته، اين نياز را افزون كرده است!

با اين حساب، مي‌توان انتظار داشت كه سياست‌گذاران، برنامه‌ريزان و برنامه‌سازان تلويزيون و مخاطبان آنان با اصل موضوع كاملا موافق باشند ‌كه بخشي از برنامه‌‌هاي اين رسانه فراگير، بايد طنز و فكاهي باشد و صد البته پشت اين برنامه‌‌ها و به عبارتي در درونمايه آنها مي‌تواند، حرف و حديث و پيامي نيز جا خوش كند تا در هزل و هجو تنزل نيابد.

مهران مديري از معدود سازندگان برنامه‌هاي تلويزيوني طنز است كه هم از سوي مخاطبان تلويزيوني، مهر تأييد گرفته و هم توانسته است، اعتماد تهيه‌كنندگان و مديران سازمان صداوسيما را جلب كند. او كارنامه نسبتا درخشاني در زمينه جذب مخاطب عام دارد و البته به گونه‌اي برنامه ساخته كه بخشي از خواص نيز هر از گاهي با لبخند رضايت، پاي برنامه و اثر او نشسته‌اند.

سختي كار طنزپرداز، آن هم در سرزميني مانند ايران با مردماني صاحب ذوق كه حرف زدن عادي‌شان همواره با كنايه و اشاره و مطايبه همراه بوده است، يكي، دوتا نيست. از سويي اين مردم به سختي مي‌خندند و از سويي در اين سرزمين پهناور، مردمان با آداب و رسوم متفاوت و فرهنگ‌هاي بومي گوناگون، هر كدام حساسيت‌هاي خودشان را دارند و... . با اين حساب اگر آدمي چون مهران مديري بتواند، براي مدت نسبتا قابل توجهي به اصطلاح «پاي كار» باشد و جايش را به ديگري نسپرد و پس از مدت‌ها توليد برنامه 90 قسمتي، باز هم جسارت ساخت برنامه داشته و پس از ساخت و ارائه برنامه هر روزه، باز هم بتواند عمده مخاطبان را بخنداند، به جرأت مي‌توان او را در اين زمينه صاحب تخصص دانست. به عبارت ديگر، از انصاف دور است كه «پاورچين»، «نقطه‌چين» و «شب‌هاي برره» را با همه فراز و نشيب‌هايشان، محصول فرايندي ساده و حاصل كار يك آدم معمولي دانست.

استفاده عمده مردم كوچه و بازار از برخي تكيه‌كلام‌هاي «شب‌هاي برره» و كاربرد لهجه برره‌اي در محاورات روزمره و حتي حضور پررنگ آن در SMSهاي روزهاي اخير، دست‌كم گواهي است بر موفقيت نسبي اين سريال. از سوي ديگر، ذم و نكوهش غيرمستقيم دروغ‌گويي، رشوه‌خواري و تعصبات خشك و بي‌مورد قومي و قبيله‌اي، از جمله نقاط مثبت «شب‌هاي برره» است.

* بد
با اين حال، نكات منفي اين سريال كه باعث مي‌شود با يك كار بي‌عيب و نقص، فاصله نسبتا زيادي داشته باشد، كم نيست. يكي از اين موارد، تكراري بودن برخي شخصيت‌ها و جا نيفتادن آنها در مسير داستان است.

تصور اين‌كه از ته‌مانده‌هاي شخصيت «طغرل» و احتمالا «جابري» در سريال‌هاي موفق «نقطه‌چين» و «پاورچين»، شخصيتي چون «ياور طغرل» پديد آيد كه تنها به تكيه‌كلام‌هاي تكراري گذشته بپردازد و هيچ حرف و حديث نوي در عمل و گفتارش پيدا نشود، چندان دلچسب نيست. اين شخصيت، انگار يادش رفته است كه دليل محبوبيت او در سريال‌هاي قبلي، ابداع و نوآوري در حركات و گفتار (ديالوگ‌ها) به صورت هم‌زمان بود و تكرار اين حركت‌ها و حرف‌ها، كاري است كه از مخاطبان كوچه و بازار هم برمي‌آيد و يك كار جدي و هنري به شمار نمي‌رود و مخاطب ايراني سخت‌گير او، با اين تكرار مكررات، چندان به وجد نمي‌آيد و نمي‌خندد.

مشكل ديگر كه بايد به جد به آن نظر داشت، اين‌كه داستان‌هاي «شب‌هاي برره» چندان نو و بديع نيستند. موضوعات، اغلب تكراري بوده و فرم داستاني جذاب، كمتر در آنها ديده مي‌شود و از شگفت‌انگيزي لازم براي يك داستان عامه‌پسند نيز چندان بهره نمي‌برند. ولي قسمت‌هايي كه سناريوها خلاقانه طراحي شده‌اند .حاصل، ديدني و دلچسب از كار درآمده است.

* زشت
هرچند اين روزها، افرادي، مدعي بدآموزي «شب‌هاي برره» هستند و از مسخره كردن روستايي در مقابل شهري در اين سريال شكوه دارند، اما وقتي كه از آنان شاهد و مصداق مي‌خواهي، به نكاتي اشاره مي‌كنند كه چندان ردپايي از مسخره و هجو يا بدآموزي در آن به چشم نمي‌آيد و بيشتر حاصل سوءتفاهم است.

هرچند اين اثر مي‌توانست به گونه‌اي پرداخت شود كه چنين استنباطي براي عادي‌ترين مخاطب‌ها كه تلويزيون از آنان بي‌بهره نيست، به وجود نيايد، اما با اين حال، داستان بيشتر نقد وضع موجود و وضعيت تاريخي همه ماست و برره، بيشتر يك سرزمين است تا يك روستا يا يك بخش و نبايد پنداشت كه «شب‌هاي برره» مي‌خواهد بگويد، روستايي فلان است و شهري، بهمان و... .

حكايت طنز، حكايت غلو و اغراق در برخي حركات، عادات و فيگورهاي شخصيت‌ها و موضوعات است و اين كار، هر از گاه تا مرزي پيش مي‌رود كه به جاي نقد موضوع و شخصيت و مردود اعلام كردن يك مسئله، احساس مي‌شود كه آن را رواج داده و تأييد كرده‌ايم و در اينجاست كه از اثر، بوي بدآموزي به مشام مي‌رسد. «شب‌هاي برره» هر از گاه، دچار اين مشكل مي‌شود.

حركاتي چون چاقوكشي و نعره زدن يك زن كه قرار است، بيشتر به نقد حال و هجو فمنيست‌ها منجر شود، در بيشتر بخش‌‌هاي اين سريال، از جمله نمونه‌هايي است كه به جاي نقد، به گونه‌اي به رواج اين پديده دامن مي‌زند.

از سويي، اشارات غيرمستقيم در زمينه انحرافات احتمالي «بگوري»، آنقدر ظريف و دقيق كار نشده كه مخاطب را به اين نتيجه برساند كه چنين آدم‌هايي مورد تأييد سريال نيستند و هدف، هجو و به سخره گرفتن و رد آنهاست. بلكه هر از گاه، اين حس به وجود مي‌آيد كه مخاطب عادي، به ويژه كم‌سن و سال‌ها، به نوعي عادات و رفتار او را به تقليد مي‌نشينند، به ويژه كه اين شخصيت، متأسفانه شاعر است و شاعري هم، عملي پسنديده در نزد مردم به شمار مي‌رود.

نكته آخر اين‌كه، «شب‌هاي برره» در بعضي صحنه‌ها، كمي از طنز پاك و سالم شرقي و ايراني دور شده و جنبه‌هايي فراتر از طبع نازك‌بين طنزنويس ايراني را به نمايش مي‌گذارد. پر كردن كوزه از ادرار براي ارائه نمونه آزمايش، تنها هجو آدم‌هاي بي‌سواد و بي‌فرهنگ نيست. نخستين حسي كه از اين صحنه القا مي‌شود، «اشمئزاز» است كه با طنز و مطايبه نغز ايراني فاصله بسيار دارد؛ اين‌كه كوزه در ادبيات، تصويرگري، نگارگري و ديگر هنرهاي ايراني، نماد منزه و پاك است و اين‌كه آب در فرهنگ ما، نشانه پاكي و روشني است و آب را در كوزه مي‌ريزند و... همه اينها بر كسي پوشيده نيست. با اين حساب، نويسنده محترم براي هجو بي‌فرهنگي‌هاي اهالي برره، مي‌توانست از ظرف بزرگ ديگري براي ارائه نمونه ادرار، استفاده كند. مثلا تشت رخت‌شويي، چطور است؟!!

سعيد حجاريان به بهانه سوابق فعاليت‌هاي اطلاعاتي در جمهوري اسلامي، مصاحبه‌اي داشته است كه در آن، وي ابتدا در مورد كشف كودتاي نوژه مطالبي را مطرح و سپس خود را يكي از كاشفان اين كودتا در سال 1358 معرفي كرده است و به گونه‌اي گزارش داده كه ايشان محور اين امور بوده است. در اينجا براي جلوگيري از تحريف تاريخ انقلاب اسلامي، نكاتي چند را يادآور مي‌شويم:
1ـ حجاريان مي‌گويد: كودتاي نوژه در سال 1358 كشف شد، در حالي كه بر اساس مدارك متقن (اكثر نيروهاي انقلاب به خاطر دارند) كودتاي نوژه در تير ماه سال 1359 كشف شد.
2ـ شايد به نظر مي‌رسد كه اشتباه لفظي بين 58 و 59 شده، اما وي در ادامه مي‌گويد: ما به دولت موقت مهندس بازرگان اطلاع داديم، در حالي كه دولت موقت در آبان 1358؛ يعني حدود هشت ماه پيش از كشف كودتا، استعفا داد و بنا به اعتراف متهمان، موضوع كودتا پس از اشغال لانه جاسوسي جدي شد.

3ـ كشف كودتاي نوژه به اين صورت اتفاق افتاد كه يكي از افراد كودتاچي تحت تأثير مادرش قرار گرفته، نيمه‌شب به منزل آيت‌الله خامنه‌اي مراجعه مي‌كند و ايشان را در جريان كودتا مي‌گذارد. آيت‌الله خامنه‌اي، آقاي محسن رضايي، مسئول وقت اطلاعات سپاه را مي‌خواهد و فرد مراجعه‌كننده را به وي معرفي مي‌كند. سپس بر اساس اطلاعات، فرد مذكور به اطلاعات سپاه، عمليات خنثي‌سازي كودتا شروع مي‌شود و در تاريخ 19/4/1359 پيش از اجراي عمليات، كودتاچيان سركوب و دستگير مي‌شوند.

4ـ حجاريان مي‌گويد: «آقاي خامنه‌اي، دكتر چمران و امام را نيز در جريان گذاشتم. به امام توصيه كرديم كه يكي از اهداف كودتا، مكان اقامت شماست و بهتر است كه تغيير مكان دهيد كه البته ايشان نپذيرفتند».
حال ببينيم آيا واقعيت آنگونه است كه حجاريان مي‌گويد يا خير؟

آيت‌الله خامنه‌اي: «يك شبي من حدود اذان صبح ديدم كه در منزل ما را مي‌زنند؛ آن دري كه بين محل پاسدارها و داخل حياط بود. به شدت هم مي‌زدند. من از خواب بيدار شدم، رفتم ديدم آقاي مقدم است و مي‌گويد كه يك ارتشي آمده و مي‌گويد با شما يك كار واجب دارد. فوري گفتم كجاست؟ گفتند توي حياط نشسته. رفتم توي اتاق پاسدارها ديدم كه يك نفري همون دم در تكيه داده به ديوار... گفتم چه‌كار داري؟ گفت: كار واجبي دارم و فقط به خودتون مي‌گويم... تير ماه بود، يك جايي گوشه حيات نشستيم، گفتم چيه قضيه؟ گفت: كودتايي بناست بشه. گفتم: تو از كجا مي‌داني؟ بنا كرد شرح دادن... خلاصه آنچه گفت، اين بود كه در پايگاه همدان، اجتماعي تشكيل شده و تصميم بر يك كودتايي گرفته شده كه يك عده توي كارند و... بعد مي‌آيند تهران، جماران را بمباران مي‌كنند، سپاه پاسداران و يكي، دو جاي ديگر. پرسيدم، كي قرار است كودتا انجام بگيرد؟ گفت: امشب يا شايد فردا شب... من ديدم مسئله خيلي جدي است و بايد آن را پيگيري بكنيم. گفتم شما (خلبان) بنشين تا من ترتيب كار را بدهم. نشاندمش و آمدم داخل اتاقم. ضمنا آقاي هاشمي شب منزل ما بود... به آقاي هاشمي گفتم چنين قضيه‌اي است... بعدا تلفن كردم به محسن رضايي. آن‌موقع مسئول اطلاعات سپاه بود. گفتم: فوري بيا اينجا. به آنها گفتم اطلاعاتش را بگيرند... سپاه آن روز خوب جنبيد ... به آقاي هاشمي گفتم: بيا بريم خدمت امام، بگيم كه امشب چه قضيه‌اي قرار است انجام بگيرد... رفتيم، گفتيم چنين قضيه‌اي در شرف انجام است و شما امشب در جماران نمانيد. امام با دقت گوش دادند ولي با كمال خونسردي گفتند: نه... به من گفتند، شما برويد مواظب اوضاع باشيد. از آنجا به من تلفن بزنيد اگر حادثه‌اي پيش آمد، من خودم فردا با مردم صحبت خواهم كرد... ». (كتاب كودتاي نوژه ـ صفحات 191، 192، 195، 203).

در هيچ‌جا، ذكري از آقاي حجاريان و نقش وي مطرح نيست كه البته تنها اين يك سند و ده‌ها سند ديگر نيز مؤيد اين مطلب است.
5ـ در آن زمان بني‌صدر رئيس‌جمهور كشور بود كه وي نيز از طريق سپاه در جريان قرار مي‌گيرد و سپس طي مصاحبه‌اي تلويزيوني با حضور آقايان محسن رضايي، شهيد فكوري (فرمانده وقت نيروي هوايي) و بني‌صدر، مردم ايران را در جريان كودتا قرار مي‌دهند.

6ـ تاكنون هيچ مصاحبه‌ يا سندي كه نشان دهد سعيد حجاريان در جريان كشف كودتا بوده، شنيده و ديده نشده است.
7ـ حجاريان مدعي است كه پس از خنثي‌سازي كودتا، گفته است كه حركت بعدي حمله عراق به ايران خواهد بود وي با چه كسي و كجا اين حرف را زده است و اگر اطمينان داشته چرا اقدام جدي نكرده است مثلا مقامات را قانع كند در سخنراني يا مصاحبه‌اي بگويد و... .

بررسي مطبوعات از فروردين 59 تا 31 شهريور 59 (آغاز حمله عراق به ايران) تنها موردي كه نشان مي‌دهد در اين مورد اعلام خطر شده است، توسط آقاي رستگاري در فروردين 59 در سخنراني قبل از خطبه‌هاي نماز جمعه تهران است.

8ـ آقاي حجاريان ادعا كرده كه آمريكا پيش از حمله عراق به ايران اطلاع داده است كه اين نيز موضوع بسيار مهم و قابل پيگيري است. آقاي حجاريان اولا بايد مدارك مربوط به اين امر را اعلام كند ثانيا بگويد مقاماتي كه در جريان خبر آمريكايي‌ها قرار گرفته‌اند، چه كساني بوده و چرا اقدام جدي انجام نداده‌اند تا ارتش بعث نتواند به راحتي تا پشت ديوارهاي شهر اهواز پيشروي كند.

ثالثا اخبار آشكار خلاف نظر آقاي حجاريان را اثبات مي‌كند. بر اساس اين اخبار «كريستوفر»، معاون وقت وزير خارجه آمريكا به همراه هياتي در تاريخ 20 شهريور 1359 (يعني ده روز قبل از حمله عراق به ايران) به كشورهاي اروپايي شامل انگلستان، فرانسه، ايتاليا و آلمان سفر كرده و با رهبران اين كشورها ديدار مي‌كند؛ موضوع مطرح‌شده در ديدارها مربوط به ايران بوده اما هيچ‌گونه توضيح ديگري داده نشده است.

روشن است وقتي معاون وزير با رهبران كشورها ديدار مي‌كند بايد امر مهمي در ميان باشد كه به نظر مي‌رسد آمريكا نقش هماهنگ‌كننده‌اي در حمايت از حمله عراق به ايران داشته است لذا چگونه مي‌شود كه آمريكا هم‌زمان به ايران هم اطلاع داده باشد؟!

9ـ آقاي حجاريان مطالب ديگري هم در مورد نقش خودش در تشكيل وزارت اطلاعات مطرح كرده كه خوب است افراد مطلع در مورد صحت و سقم آن نظر دهند.

توضيح: براي آگاهي از چگونگي كودتاي نوژه و كشف آن مي‌توان به كتاب «كودتاي نوژه» كه توسط «مؤسسه مطالعات و پژوهش‌هاي سياسي» منتشر شده است مراجعه كرد.

دکتر چمران، رابطه قلبی عمیقی با امام صدر داشته است، رابطه‌ای که ظاهرا از حد و مرز حساب‌های این جهانی خارج است. فکر مي‌کنم بهترین توضیح را مي‌توانیم از زبان خود دکتر چمران بشنویم. من فراز‌هايي از وصیت‌نامه ايشان را که خطاب به آقای صدر است، برایتان نقل مي‌کنم و تصور مي‌کنم روشن‌تر از این نمي‌توان چیزی گفت:
«وصيت مي‌كنم …
وصيت مي‌كنم به كسي كه او را بيش از حد دوست مي‌دارم! به معبود من! به معشوق من! به امام موسي صدر! كسي كه او را مظهر علي(ع) مي‌دانم! او را وارث حسين(ع) مي‌خوانم! كسي كه رمز طائفه شيعه و افتخار آن و نماينده 1400 سال درد، غم، حرمان، مبارزه، سرسختي، حق‌طلبي و بالأخره شهادت است! آري به امام موسي وصيت مي‌كنم …

كسي كه وصيت مي‌كند، آدم ساده‌اي نيست. بزرگ‌ترين مقامات علمي‌ را گذرانده، سردي و گرمي‌ روزگار را چشيده، از زيباترين و شديدترين عشق‌ها برخوردار شده، از درخت لذات زندگي ميوه چيده، از هر چه زيبا و دوست‌داشتني است، برخوردار شده و در اوج كمال و دارايي، همه چيز خود را رها و به خاطر هدفي مقدس، زندگي دردآلود و اشكبار و شهادت را قبول كرده است.
آري اي محبوب من، يك چنين كسي با تو وصيت مي‌كند...

از اين‌كه به لبنان آمدم و پنج يا شش سال با مشكلاتي سخت دست به گريبان بوده‌ام، متأسف نيستم. از اين‌كه آمريكا را ترك گفتم، از اين‌كه دنياي لذات و راحت‌طلبي را پشت سر گذاشتم، از اين‌كه دنياي علم را فراموش كردم، از اين‌كه از همه زيبايي‌ها و خاطره زن عزيز و فرزندان دلبندم گذشته‌ام، متأسف نيستم … از آن دنياي مادي و راحت‌طلبي گذشتم و به دنياي درد، محروميت، رنج، شكست، اتهام، فقر و تنهايي قدم گذاشتم. با محروميت همنشين شدم. با دردمندان و شكسته‌دلان هم‌آواز گشتم. از دنياي سرمايه‌داران و ستمگران گذشتم و به عالم محرومين و مظلومين وارد شدم. با تمام اين احوال متأسف نيستم …

تو اي محبوب من، دنيايي جديد به روی من گشودي كه خداي بزرگ مرا بهتر و بيشتر آزمايش كند. تو به من مجال دادي تا پروانه شوم، تا بسوزم، تا نور برسانم، تا عشق بورزم، تا قدرت‌هاي بي‌نظير انساني خود را به ظهور برسانم، از شرق به غرب و از شمال تا جنوب لبنان را زير پا بگذارم و ارزش‌هاي الهي را به همگان عرضه كنم، تا راهي جديد و قوي و الهي بنمايانم....

تو اي محبوب من، رمز طايفه‌اي و درد و رنج 1400 ساله را به دوش مي‌كشي، اتهام و تهمت و هجوم و نفرين و ناسزاي 1400 سال را همچنان تحمل مي‌كني، كينه‌هاي گذشته و دشمني‌هاي تاريخي و حقد و حسدهاي جهانسوز را بر جان مي‌پذيري، تو فداكاري مي‌كني، تو از همه چيز خود مي‌گذري، تو حيات و هستي خود را فداي هدف و اجتماع انسان‌ها مي‌كني و دشمنانت در عوض دشنام مي‌دهند و خيانت مي‌كنند، به تو تهمت‌هاي دروغ مي‌زنند و مردم جاهل را بر تو مي‌شورانند و تو اي امام، لحظه‌اي از حق منحرف نمي‌شوي و عمل به مثل انجام نمي‌دهي و همچون كوه در مقابل طوفان حوادث آرام و مطمئن به سوي حقيقت و كمال قدم بر مي‌داري، از اين نظر، تو نماينده علي (ع) و وارث حسيني… و من افتخار مي‌كنم كه در ركابت مبارزه مي‌كنم و در راه پرافتخارت شربت شهادت مي‌نوشم…

تو را دوست مي‌دارم و اين دوستي، بابت احتياج و يا تجارت نيست. در اين دنيا به كسي احتياج ندارم. حتي گاهگاهي از خداي بزرگ نيز.... چيزي نمي‌خواهم، گله‌اي نمي‌كنم و آرزويي ندارم. عشق من به خاطر آن است كه تو شايسته عشق و محبتي و من عشق به تو را قسمتي از عشق به خدا مي‌دانم. همچنان‌كه خداي را مي‌پرستم و عشق مي‌ورزم، به تو نيز كه نماينده او در زميني، عشق مي‌ورزم و اين عشق ورزيدن، همچون نفس كشيدن براي من طبيعي است …

درود آتشين من به روح بلند تو باد كه از محدوده تنگ و باريك خودبيني و خودخواهي، بيرون است و جولانگاهش، عظمت آسمان‌ها و اسماء مقدس خداست.
عشق سوزان، من فداي عشقت باد، كه بزرگ‌ترين و زيباترين مشخصه وجود توست و ارزنده‌ترين چيزي است كه من را جذب تو كرده است و مقدس‌ترين خصيصه‌اي است كه در ميزان الهي به حساب مي‌آيد …

البته ناگفته نگذارم که میزان علاقه آقای صدر به چمران نیز از حد و وصف خارج بود. بارها به من مي‌گفتند، عجب تحفه‌ای آسمانی و خدايي برای من به ارمغان آوردی و باز اضافه کنم که کارشکنی‌های وابستگان و مزدوران سفارت شاهنشاهی و نیز حسادت‌ها و حقد‌های بعضی بدخـُلقان ایرانی و نیز دشمنی‌های ایادی ساواک و بعث عراق و از همه دردناک‌تر، دسیسه‌های آخوندهای درباری و دوستان نادان علیه امام صدر، او را زیاد رنج مي‌داد. البته خود او هم به شدت زیر ذره‌بین ساواک قرار داشت و از هر سو تهدید به مرگ مي‌شد و همان طور که از متن وصیت‌نامه‌اش برمي‌آید، پیوسته در خوف و خطر بوده است. شاید بتوانم بگویم که در اغلب قریب به اتفاق نامه‌هايي که برای من مي‌فرستاد، این موضوع منعکس بود و احساس مي‌کنم با بازگو کردن این خطرات کمي ‌احساس آرامش مي‌کرد. خدا رحمتش کند.

شاید خالی از لطف نباشد که به یکي، دو نامه‌ از وي اشاراتی بکنم:
صادق من، دوستم، مهربانم، عزيزتر از جانم، سلام گرم و آتشين مرا بپذير؛ سلامي ‌كه با اشك و خون آغشته است؛ سلامي ‌كه با عشق و غم آميخته است؛ سلامي ‌كه تاريخ پردرد شيعه را در طول 1400 سال ظلم و جنايت به همراه دارد؛ سلام دلشكسته‌اي كه جز عشق و محبت سرمايه‌اي ندارد. فاطي و غزاله آمده‌اند و چقدر ما را خوشحال كردند، جاي تو خيلي خاليست. دل من خيلي براي تو تنگ شده است. از دور تو را مي‌بوسم و صميمانه‌ترين درودها را تقديمت مي‌كنم.

از حال ما بخواهي، زنده‌ايم در تب و تاب، در زد و خورد، در ميان امواج بلا، در ميان طوفان حوادث، در جنگ با سرنوشت، در مبارزه‌اي براي بود و نبود... آقاي صدر حالشان خوب است و دو روز پيش به اردن نزد ملك حسين رفتند تا مگر به وسيله او، به «كميل شمعون» فشار آورند تا دست از اذيت و آزار بر دارد... .

و یا از نامه‌ای دیگر:
صادق عزيزم، قربانت گردم، سلام گرم و آتشين مرا بپذير. دلم خيلي برايت تنگ شده و اين چند روزه همواره به ياد تو بوده‌ايم. فاطي و نور چشمم غزاله اينجا هستند و آخرين لحظات سپري مي‌شود گرچه فرصتي نداشتم آنها را به مقدار كافي ببينم. فقط يك بار آنها را به «نبعه» و «تل زعتر» بردم تا نمونه‌هاي وحشي‌گري عصر علم و تمدن را ببينند و براي دوستان خود به ارمغان بياورند. راستي كه اوضاع تل زعتر و نبعه، گريه‌آور است، در تل زعتر، مقاومت مي‌بينيم و مبارزه و سرسختي و شكست شرافتمندانه، در نبعه، حزن و غم مظلوميت، سرقت و تخريب از روي كينه و چقدر وحشي‌گري... دو نمونه كه بيننده را مي‌لرزاند و آدمي‌ را به گريه مي‌اندازد... يك شب هم آنها به صور آمدند و مقداري مدرسه را تماشا كردند و بعضي اسلايدها را ديدند و خلاصه جاي تو خيلي خالي بود.

لابد مي‌داني كه مسيحيان مترف دست راستي براي مبارزه با آقاي صدر خيلي تلاش مي‌كنند، حركت محرومين را «حركت مغبونين» مي‌نامند در ده‌هاي جنوبي كه فتح كردند به دنبال «امل» مي‌گشتند كه بكشند زيرا فقط امل در جنوب به آنها ضربه زده است. راستي كه فقط امل و امام صدر توانسته‌اند مسير جنوب را عوض كنند. جنوب مي‌رفت كه زير سيطره مسيحيان (به پشتيباني اسرائيل‌) درآيد و بعد از سقوط طيبه ده‌ها جنوب يكي بعد از ديگري به دست كتائب مي‌افتاد، ولي ايستادگي جوانان امل و شهادت پنج نفر از آنها، طايفه شيعه را تكان داد و بعد از انتقاد امام از حافظ اسد، سوريه رسما موقف گرفت و ضد كتائب نيرو فرستاد و اتحاد مسيحيان و اسرائيليان شكسته شد...

...از حال من بخواهي بد نيستم، هنوز زنده‌ام و اين، خود معجزه است. كسي كه همه روزه به درياي مرگ فرو مي‌رود؛ كسي كه زير رگبار گلوله‌ها زندگي مي‌كند؛ كسي كه دشمنان، به قتلش كمين كرده و همه جا دام افكنده‌اند... و باز هم اين آدم زنده باشد، راستي كه معجزه‌اي است و گاهي احساس كرده‌ام كه من به سوي مرگ مي‌تازم و مرگ از من مي‌گريزد.

در كشمكش زندگي، فرصت ندارم فكر كنم چه مي‌گذرد و اين خود نعمت بزرگي است و راستي كه نمي‌دانم خداي را چگونه شكر كنم كه وقتي و فرصتي براي فكر كردن براي من نگذاشته است، زيرا دردها و غم‌ها غيرقابل تحمل بود... اما در كوران زندگي و كشمكش‌هاي حيات، گويي كه خواب و خيال است، گويي كه چرخ فلك به سرعت مي‌چرخد و در ميان طوفان‌ها و رعد و برق‌ها و شلوغي‌ و پلوغي آدمي، ‌مات و مبهوت شده است و نمي‌داند چه مي‌گذرد و چه مي‌شود و به كجا مي‌رود و سرنوشت، چه تيري به كمان كشيده است. فقط مي‌بينم كه تاريخ‌ها و سرگذشت‌ها و فراز و نشيب‌ها مي‌آيند و مي‌روند و ما همه را در خواب و خيال مي‌بينيم... نمي‌دانم... شايد وقتي از اين خواب و خيال برخيزيم كه قدم به صحنه مرگ بگذاريم و تازه حقايق را بفهميم.

و باز از نامه‌ای دیگر:
صادق مهربانم، نمي‌توانم چيزي بنويسم، زيرا اگر بخواهم قلب خود را باز كنم بايد با اشك و خون بنويسم و اين كار الان مقدورم نيست.
چقدر دلم گرفته، چقدر پژمرده‌ام، زير كوهي از دروغ و غم فشرده مي‌شوم و مسئوليت بزرگي كه بر دوشم گذاشته شده است سنگيني مي‌‌كند، افتان و خيزان براي اداي وظيفه قدم برمي‌دارم و آرام و آرام به سوي سرنوشتي مجهول به پيش مي‌روم. دلم براي تو خيلي تنگ شده است، تا راز و نياز قلبي خود را با تو باز كنم، از ظلم‌ها و ستم‌ها، از خيانت‌ها و جنايت‌ها سخن بگويم و شهادت بهترين و صميمي‌ترين دوستان خود را بازگو كنم و فقر و درماندگي و گرسنگي محرومين را بگويم و رسالت سخت آينده را گوشزد كنم... .

این هم گزیده‌ای از نامه‌ای دیگر:
صادق عزيزتر از جانم، سلام آتشين مرا بپذير و اشتياق بيش از حد و شور و شوق بي‌اندازه از كسي كه تو را دوست مي‌دارد و در دريايي از غم و درد و مشكلات غرق شده است كه حتي فرصت نمي‌كند سر خود را از ميان سيلابه‌ها بيرون كشد و به آسمان بلند خدا بنگرد و يا به ستارگان زيبايش خيره شود و يا با ماه تابانش راز و نياز كند... و اين نامه، خود راز و نيازي است با تو كه ماه مني و ستاره مني و دوست مني كه راز و نياز مرا به آسمان بلند خدا مي‌رساني... .

چند روزي بود كه آرامش برقرار شده بود و آتش‌بس جنوب حدود ده روزي ادامه يافت، احساس راحتي كردم و آرزوي اين‌كه قلمي‌ به دست بگيرم و آتش درونم را بر روي كاغذ منتقل كنم، يا كتابي را برگيرم و بخوانم، يا فرصت كنم كه با آسمان بلند خدا و ستارگانش راز و نياز نمايم... اما قضا و قدر اجازه نمي‌دهد و آرامش روح مرا نمي‌پذيرد آسايش مرا دوست ندارد... دوباره انفجار شروع شد. جبهه شعبيه در «بنت جبيل» و «ناقوره» و «طيبه» به سمت اسرائيل يا كتائب، راكت پرتاب كرد و اسرائيل و كتائب نيز منتظر فرصت نشسته بودند و لذا ده‌هاي شيعه را زير توپخانه خود گرفتند و مردم بدبخت جنوب كه تازه شروع به عودت كرده بودند، زير انفجار راكت‌ها دوباره مجبور به فرار شدند. ديروز در بنت جبيل، چهار نفر كشته و چند نفر زخمي ‌شدند، دو روز قبل، دو نفر كشته شدند، سه روز قبل يك نفر... و همه روزه تلفاتي به مردم بدبخت وارد مي‌شود و چه دردناك است. اين بدبختي و ذلت و كثافت همراه با خيانت و جنايت و توطئه و دسيسه و سياست‌بازي با سرنوشت صدهاهزار آواره بدبخت و فلك‌زده شيعه! خدايا چه بگويم؟ درد تا چقدر و بدبختي تا چه اندازه؟

از این نامه‌ها الی ماشاءالله مي‌توانم برایتان نقل کنم. در همه این‌ها همان طور که دیده مي‌شود غم و خون و خطر و تهدید و نامردی و خباثت از سويي، مقاومت و عشق به هدف و کوشش مدام و جهاد مستمر...از سويي دیگر موج مي‌زند.

در اسناد ساواک نیز به رد پای بسیاری از این توطئه‌ها که توسط دوستان نادان و بعضی روحانیون فرصت طلب در لبنان دامن زده مي‌شد، پی مي‌بریم. شاید بد نباشد به چند نمونه از صدها سند در این باب نظری بیفکنیم:

از: 312
گزارش درباره: سيد موسى صدر
محترما به استحضار مى‏رساند:
نظر به اين‌كه نامبرده بالا، در بيروت مطالبى عليه مصالح كشور اظهار نموده بود، مقرر گرديد كه به ساواك تهران اعلام گردد از طريق وعاظ و روحانيون مورد اعتماد در منابر، ياد شده وابسته و عامل كشورهاى بيگانه معرفى شود كه در اجراى اوامر اقدام گرديد.
اينك ساواك تهران اعلام نموده است كه به منابع مربوطه آموزش‌هاى لازم در اين مورد داده شده است... .

نکته جالب در این گزارش ساواک این است که رژیم شاه خود معترف است که مخالفت با او موجب سر بلندی و عظمت فرد است.
توجه کنیم:
..ضمنا به استحضار مى‏رساند كه با توجه به تجربيات گذشته درباره اين قبيل روحانيون، هرگونه مخالفت علنى دولت بر عليه مشاراليه بر اشتهار وى خواهد افزود و موجب بزرگى و عظمت او خواهد شد. مراتب استحضارا معروض گرديد.
مسئول بررسى - وثوقى 53/2/24
رئيس بخش 53/2/24 312
رئيس اداره يكم عمليات و بررسى - عطارپور 53/2/24
ملاحظه شد... 53/2/26
بايگانى شود... 53/2/26
خيلى محرمانه تبديل شد
شماره: 17/533 - 3/629تاريخ: 36/9/10
سازمان اطلاعات و امنيت كشور

... سيدموسى صدر، سرپرستى مدرسه‏اى را كه در صور تأسيس كرده به شخصى به نام مصطفى چمران ساوه‏اى واگذار نموده و هم اوست كه سرپرستى آموزش افراد سازمان چريكى صدر (امل) را به عهده دارد...
... مصطفى چمران از مخالفان سرسخت ايران و از سران جبهه به اصطلاح ملى در آمريكا بوده و در زمان جمال عبدالناصر، به اتفاق چند تن ديگر دوره چريكى و خرابكارى را در مصر ديده است و ترتيب طى دوره خرابكارى را براى تعدادى از تروريست‌هاى ايرانى در سازمان‌هاى فلسطينى فراهم كرده است. على شريعتى، نويسنده ايرانى، در سال جارى در لندن فوت و در دمشق به خاك سپرده شد، شريعتى گر چه در گذشته پايه‏گذار ماركسيسم اسلامى در ايران بوده، ولى در اواخر عمر، عقايد گذشته خود را رها كرد و عليه ماركسيسم اسلامى دو كتاب نوشته بود، ليكن سيد موسى صدر به تبعيت از مخالفان ايران كه در نظر داشتند از شريعتى به عنوان يك مخالف ايران تجليل نمايند، به مناسبت دفن او مراسمى بر پا كرد و در چهلمين روز درگذشت او مجلس يادبودى منعقد نمود كه در آن ياسر عرفات و عده‏اى ديگر از سران فلسطين شركت كردند، صدر و ديگر سخنرانان اين مراسم، در سخنان خود ايران را مورد حمله قرار داده و از شريعتى به عنوان شهيد ياد كردند.

شماره: 17/033 - 3/1068تاريخ: 36/2/17
سازمان اطلاعات و امنيت كشور
به موجب تلگرام رسيده از سفارت شاهنشاهى در بيروت خليل‏الخليل، سفير لبنان در دربار شاهنشاهى اظهار داشت: سيدموسى صدر از وجوهى كه از ايرانيان براى او رسيده مبلغ دو ميليون ليره لبنانى در اختيار يك نفر ايرانى منحرف و متوارى به نام مصطفى چمران كه رئيس مدرسه صور سيدموسى صدر مى‏باشد گذارده شد تا براى گروه ميليشياى سيدموسى صدر يك سازمان اطلاعاتى نظير آن چه كه گروههاى افراطى فلسطينى دارند به وجود آورد و عده‏اى از تروريست‏ها را براى خرابكارى و ترور شخصيتهاى مورد نظر تربيت نمايد. مصطفى چمران از ايرانيان منحرفى است كه پس از تحصيل در آمريكا و همكارى با دانشجويان منحرف به گروه صدر پيوسته...
روحش شاد باد

عليرضا مباركي فرد
عادل فردوسي‌پور متولد 1354 و تحصيل‌کرده دانشگاه صنعتي شريف در رشته مهندسي صنايع اولين گزارشگر باسواد و مسلط به زبان خارجي بود که در روزهاي اوج خواندن اشتباه اسامي خارجي در شبکه‌هاي مختلف سيما، به عنوان گزارشگر وارد رسانه ملي شد. از آن روز به بعد، عده‌اي به دليل کم‌سوادي و عده‌اي ديگر به دليل رشد غيرقابل پيش‌بيني، چشم ديدن اين چهره جوان را در رسانه ملي و به خصوص گروه ورزش شبکه سه سيما نداشتند.

اين موضوع آنقدر بالا گرفت که 4 سال پيش، يکي از اسطوره‌هاي هيجان‌ساز شبکه سه در باکس‌هاي تدوين اين شبکه با الفاظ زشت وي را مورد حمله لفظي قرار داد و موجب برقراري نوعي مرزبندي در فوتبالي‌هاي اين شبکه شد (در ميان قديمي هاي اين شبکه شايع شده بود که او يکبار هم قصد کتک زدن مدير شبکه را داشته که به خير گذشته است).

اما به رغم اين مشکلات، عادل فردوسي‌پور با بي‌توجهي به حواشي، کار خودش را ادامه داد و هر روز نسبت به قبل پيشرفت بسزايي پيدا کرد. اين پيشرفت، الگوي ديگران نيز شد چون با گسترش دوستي عادل و مزدک ميرزايي، اين گزارشگر نيز در جاده پيشرفت قرار گرفت و توانست به راحتي اسطوره هيجان را به مکان سوم گزارشگران شبکه تنزل دهد. از طرفي بالا آمدن دوباره حسين اسماعيلي در شبکه سه و گذشتن از فضاي موجود، موجب شده بود که جوان‌ها نيز اميدهاي تازه‌اي براي مطرح شدن در رسانه ملي پيدا کنند. مجتبي صادقيان يکي از اين چهره‌هاست كه به رغم تسلط کامل به دو زبان انگليسي و فرانسه، فقط به خاطر اينکه از شهر همدان آمده و حمايت لازم از وي نمي‌شود، با قابليت‌هاي فراوان همچنان محدود مانده است.

اين اتفاقات با ناتواني گزارشگر مورد اشاره در بازي استقلال و پرسپوليس سال 80 همراه شد و موجب اعتراض‌هاي عمومي بر عليه وي شده و او را در شبکه سه محدودتر کرد.
با تغييرات گسترده‌اي که پس از رفتن صافي به وجود آمد، جواني که در پس ترقي يک شبه از گويندگي بخش خبري صبح شبکه به سردبيري بخش‌هاي خبري ورزشي در پخش اخبار سيما رسيده بود، توانست نظر مدير شبکه و مدير گروه ورزش را براي در اختيار گرفتن انحصاري تمامي فوتبال‌هاي پخش زنده شبکه سه به خود جلب کند و در همکاري آشکار تمامي Top Match هاي ليگ برتر انگلستان يا به قولي فوتبال جزيره را به گزارشگر مدعي و عقب مانده سپرد.

توسعه روابط اين دو نيز باز به طرح دوباره اين گزارش انجاميد اما همچنان اقبال عمومي نسبت به وي تيره و تار است و مطبوعاتي ها هم به خاطر فعاليت‌هاي اقتصادي‌اش ميانه خوبي با وي ندارند.
اما موضوع به درد قديمي اين گزارشگر يعني عدم تحمل تهيه‌کنندگي و شاخص بودن عادل در برنامه «نود» برمي‌گردد.

سال‌هاست که گروه خاصي در مطبوعات غيراصيل ورزشي، عليه عادل جنجال‌هاي بي‌دليل به پا مي‌کنند تا او را درگير مسائل حاشيه‌اي نمايند، اما با حمايت و نظارت‌هاي حتي به افراط رسيده محمدجعفر صافي، اين تلاش‌ها خنثي مي‌شد.
ولي از شروع ليگ چهارم حرفه‌اي، تلاش براي حذف عادل به دست خودش وارد بخش‌هاي جدي‌تري شد. اضافه شدن بخش‌هاي تحليل در پايان هر مسابقه فوتبال از شبکه سه (برنامه فوتبال برتر) و تفکرات عصر آهني موجود در آن به حدي جدي بود که براي مثال دکتر سيار را مجبور مي کردند در شلوغي مطب و نديدن صحنه‌هاي بازي بخش‌هاي داوري را با کمک ديله مورد کارشناسي قرار دهد.

در طرف مقابل بخش هاي سياستگذاري برنامه نود که همواره پنهان است و مدير گروه ورزش پيام‌رسان آنان به عادل است تصميم گرفته‌اند همچنان با علاقه وافر به افرادي مثل امير حاج رضايي، محمد مايلي کهن و حسن انصاري فرد، نود را وارد جنگ‌ها و درگيري‌هاي دون پايه در فوتبال ايران نمايند.

بخش جالب موضوع اين است که زماني «م.الف» بازيکن تيم سايپا در زمان محمد مايلي کهن پس از زدن گل اقدام به درآوردن شورت ورزشي خودش کرد و اگر نبود توصيه عکاسان شايد از فرط خوشحالي کشف عورت مي‌کرد! در اين زمان عادل فردوسي‌پور اجازه بررسي اين موضوع را پيدا نکرد و مديريت وقت شبکه سعي در حفظ شخصيت رسانه و البته کمي رانت دادن به مربي مذكور بود.

ولي حالا مي‌بينيم همان سرمربي در برنامه‌اي مستقل همه فوتبال ايران را مي‌کوبد و از تشخيص صداي تاس در تشهد ميان نمازش باب سخن مي‌راند، اما کسي به عادل گوشزد يا توصيه‌اي براي دور شدن از اين فضا نمي‌کند و در عوض مي‌بينيم که در جشنواره غير تخصصي فيلم‌هاي ورزشي به يک بخش تلويزيوني عادل فردوسي‌پور جايزه داده مي‌شود.

جشنواره‌اي که هيچ ديدگاه خوبي نسبت به برنامه‌هاي تلويزيوني ندارد و بيشتر نشأت‌گرفته از سياست‌هاي ضد‌انتقادي سازمان تربيت بدني علاقه‌اي به مطرح شدن برنامه‌ها و چهره‌هاي تلويزيوني در دل خود ندارد. چطور شده که ناگهان عادل فردوسي‌پور را با جايزه و مقام تحريک مي‌کنند تا قوي‌تر در اين سوژه‌هاي زرد رسانه‌اي فعال باشد؟!

بخش مهم اين تصميم صبورانه و هدفمند براي اين است که باز هم قرار است اسطوره هيجان‌ساز فوتبال سيما، سال آينده اين روزها دومين سابقه خودش براي حضور در جام جهاني با تيم ملي ايران را رقم بزند و اين بار به جاي ايتاليا در سال 98 در سواحل زيباي اسپانيا در سال 2006 مشغول تهيه گزارش‌هاي جذاب از باشگاه‌هاي اسپانيايي شود!

در اين ميان چهره مزاحمي که از نفس آموختن نيافتاده و جايگاه مردمي‌اش هم متزلزل نمي‌شود بايد به دست خودش و با حاشيه‌ها‌سازي‌هاي دستي نابود و از گردونه خارج شود. تا نه کسي متهم به عادل‌کشي در شبکه سه شود و نه مردم سر از اين موضوع دربياورند.

گرچه به عادل توصيه مي‌کنيم، اتفاقات اطراف خودش را جدي بگيرد، ولي شايد دوباره مردم به مانند اتفاقات سال 94 که منجر به حذف جهانگير کوثري، گزارشگر فوق‌العاده و با‌سواد تلويزيون شد، آشکار ببينند که يک گزارشگر مردمي از بدنه رسانه ملي جدا مي‌شود تا در عصر شايسته‌سالاري کم سوادهاي مدعي در يک گزارش فوتبال از شماره بازيکنان به جاي نام آنها استفاده کنند.

شايد اين آخرين نودهايي باشد که با عادل و جذابيت‌هاي غيرحرفه‌اي‌اش مي‌بينيم، همان جذابيت هاي که اهل فن آن را برنمي‌تابند ولي مردم از آنها استقبال مي‌کنند.

اين روزها مصادف است با فقد پررمز معلم شهيد علي شريعتي. از من خواسته‌اند، براي خوانندگان «بازتاب» مطلبي در بزرگداشت او بنگارم و از مراودت و از آشنايي با او و نيز از توفان مجاهدت‌هاي فرهنگي او در آن دوران سياه و ستم، مطالبي را بنگارم، خاصه براي نسل امروز که تنگ‌نظري‌هاي برخي متوليان متحجر، عرصه زندگي را براي او به شدت تنگ کرده‌اند و مي‌رود که از دين و مذهب بگريزد، بازخواني انديشه‌هاي دکتر شريعتي که مبين اسلام ناب و بي‌پيرايه است، بسيار ضروري به نظر مي‌رسد.

به رغم قول مساعدي که در اين زمينه داده بودم، تحولات و جريانات روزهاي اخير تمرکز و ذوق اين کار را از من ربوده است. لذا با ذکر مقدمه‌اي در بيان احوال او به شرح خاطراتي از مهاجرت و رحلت و بزرگداشت پرحادثه و پرارج او بسنده مي‌کنم و آن وظيفه را به شرايطي ديگر و حال و هوايي ديگر موکول مي‌کنم.

در قرآن کريم مي‌خوانيم: «ان الذين آمنوا و عملوالصالحات سيجعل لهم الرحمن ودا»؛ آنان که ايمان آوردند و کارهاي شايسته و صالح انجام دادند، خداوند برايشان در دل اهل ايمان محبتي قرار مي‌دهد و ايشان را محبوب دل‌ها مي‌سازد.

همچنين در فرازي از فرمان حضرت امير به مالک اشتر به اين حقيقت ناب بر مي‌خوريم که: «و انما يستدل علي الصالحين بما يجري الله لهم علي السن عباده»؛ والبته صالحان را فقط به آنچه خداوند بر زبان بندگانش جاري مي‌کند، مي‌توان شناخت.
اگر آن آيه و اين کلام گهربار را معيار و ملاک قرار داده و به دل‌هاي بيشماري که در سوگ از دست دادن او گداختند و به مضامين بزرگاني که در ستايش مجاهدت‌هاي علمي‌، فرهنگي، ديني و انقلابي او بر زبان راندند، دقيق عنايت کنيم، آن بيان الهي و اين توصيف علي‌ابن‌ابيطالب(ع) را در معرفي بندگان صالح خدا، مصداق وجود پراثر و پرگهر آن عزيز فقيد، يافته و او را بي‌ترديد در زمره بندگان صالح خداوند خواهيم يافت.

مرحوم استاد محمدتقي شريعتي در سوگ فرزندش در جمع کساني که به دلداريش آمده بودند گفت: «هيچ‌کس نمي‌داند که در دل من چه مي‌گذرد. فقط خدا مي‌داند. روز عاشورا، وقتي مصيبت سيدالشهدا(ع) به نهايت رسيد، آمد به در خيمه که از اهل بيتش خداحافظي کند. بچه‌اش را دادند دستش، از بچه شش ماهه چطور خداحافظي مي‌کنند؟ بچه را مي‌بوسند. در لحظه‌اي که خواست او را به مادرش برگرداند، صداي تيري شنيد. بچه شروع کرد روي دست پدر به پرپر زدن. اين شدت که به نهايت رسيد، امام اين جمله را گفت: «انه يهون علي الخطب انه بعين الله»؛ اين مصيبت سنگين از آن جهت بر من آسان مي‌گردد، که در برابر چشم خدا انجام مي‌گيرد.

من به خصوص در اين مصيبت سنگين که هيچ رنج وشدتي براي من در اين عمر پر از رنج، به اين اندازه نبوده است، اين جمله امام را گفته‌ام و حال نيز باز مي‌گويم: «انه يهون علي الخطب انه بعين الله»؛ اين که انسان مي‌داند که خدا مي‌بيند، مصيبت بزرگ قابل تحمل مي‌شود.

به همين مقدمه کوتاه بسنده مي‌کنم و به ذکر چند خاطره مي‌پردازم:
روزي دايي‌ام، امام موسي صدر، طي گفت‌وگو‌ي اندرزگونه‌اي با من، تعبيري داشتند كه هميشه براي من حكم يك تيتر را داشته است! ايشان گفتند: «صادق جان! ايمان و اعتقادي ارزش دارد و منشأ اثر است، كه انسان از وراي قله علم بدان بنگرد!». بعد اضافه كردند: «يك وقتي هست كه يك اعتقاد قلبي داري، اما قله‌هاي علم را نپيموده‌اي! يك وقتي هم هست كه وارد دنياي علم مي‌شوي و به سؤال‌هاي «چرا»، «اما» و «چگونه» برخورد مي‌كني! اغلب افراد چون از يافتن پاسخ ناتوان هستند، مايوس مي‌شوند. سؤال را كنار مي‌گذارند! بنابر اين يا به دين پشت پا مي‌زنند و يا در دوران بي‌تفاوتي و شك باقي مي‌مانند! اگر در اين دوراني كه انسان به شك مي‌رسد، كه شك بسيار ارزنده‌اي هم هست، تلاش كند كه آن شك را در خود تقويت و نهايتا" به يقين تبديل نمايد، اين يقين برخاسته از شك، خيلي راهگشا خواهد بود! به خصوص اگر وقتي كه آدم به بالاي قله علم بيايد، دست دين خود را بگيرد و به بالا بكشاند! ديني كه از اين بالا عرضه شود يك چراغ فروزان و همان «مصباح الهدايه»‌اي است كه مي‌گويند!».
بعد هم گفتند: «من خيلي خوشحال هستم كه تو را در اين راه مي‌بينم! اگر در اين زمينه از من هم كمكي بر مي‌آيد، دريغ نخواهم كرد».

آقاي صدر نسبت به دكتر شريعتي هم از همين زاويه «منشأ اثر بودن» مي‌نگريستند. ايشان «بردن مذهب به دانشگاه» و «از قله علم به دين نگريستن» را ارزشمند مي‌دانستند. به همين جهت هم به كار دكتر شريعتي به ديده تقدير مي‌نگريستند. يادم هست كه گاهي اوقات، نسبت به مطالبي كه عده‌اي برعليه شريعتي عنوان مي‌كردند مي‌خنديديم. آقاي صدر مي‌گفتند كه يكي از امتيازات دكتر شريعتي اين است كه مخالفينش مغرض و بي‌سواد هستند. به هر حال ايشان از اين زاويه به دكتر شريعتي مي‌نگريستند.

در اينجا بي‌مناسبت نمي‌بينم به جريان ملاقات آقاي صدر با دكتر شريعتي اشاره کنم! در آن مقطع، يعني سال‌هاي 56ـ1355 انجمن‌هاي اسلامي‌ دانشجويان در اروپا به يك قدرت دانشجويي سياسي و مذهبي قوي تبديل شده بودند. به همين جهت، هجرت دكتر شريعتي به خارج از كشور، مي‌توانست در آن شرائط خيلي منشاء اثر باشد. بسياري از دوستان ايشان، از جمله دكتر حبيبي يا دكتر چمران نيز در خارج از کشور بودند. تلاش امام صدر اين بود كه با تأسيس «حسينيه ارشاد در تبعيد» و تلاش دكتر شريعتي، يك پايگاه علمي ـ مذهبي در پاريس يا لندن به وجود آورند. حتي در راه كه از بوخوم به پاريس مي‌رفتيم، تأكيد داشتند كه اين كار هرقدر هزينه لازم داشته باشد، با همكاري و همت دوستان دكتر در ايران و نيز لبناني‌هاي مهاجر در آفريقا، آن را تأمين خواهند كرد. بنابراين زمينه اين ملاقات از اين قرار بود. جلسه‌اي كه تشكيل شد، بيشتر جنبه تعارفات اوليه و تشويق و تحسين داشت. فرض بر آن بود كه مدتي زمان نياز هست تا دكتر مستقر گردد، خانواده‌اش به او ملحق شوند و در نتيجه آرامش روحي پيدا كند. در آنجا قرار گذاشته شد تا جلسات ديگري نيز برقرار گردند كه متاسفانه تقدير يار نبود و دكتر چند روز پس از آن به طرز مرموزي در انگليس درگذشت.

از وفات دكتر هم ايشان خيلي افسرده شدند. بايد دانست كه براي انتقال جنازه دكتر به زينبيه(ع) و همچنين مراسم هفتم و چهلم دكتر در لبنان، امام صدر سنگ تمام گذاشتند. بايد گفته شود كه بعد از اعلام وفات دكتر، رژيم شاهي ورق را ناگهان برگرداند و در نظر داشت با تجليل و احترام خاصي جنازه دكتر را به ايران بياورد. اين مطلب را در متن و فحواي روزنامه‌هاي آن روز ايران مي‌توان ديد. رژيم در واقع مي‌خواست وانمود كند كه او مورد قبول و حمايت نظام شاهنشاهي است. بلكه تأثير كلام او را در جوانان و انقلابيون از بين ببرد. در لندن هم سفارت ايران در خواست كرده بود جنازه را تحويل بگيرد و به عنوان متولي يك ايراني كه در آنجا فوت كرده است وارد كار شود. اقدامات ما هم مي‌رفت تا بي‌ثمر شود که با احسان، فرزند دكتر كه در آمريكا بود، توانستيم ارتباط برقرار كنيم. خوشبختانه او در همان روز‌ها وارد 18 سالگي شده بود. قرار شد تلگرافي به پزشك قانوني لندن مخابره کرده و از آن‌ها بخواهد تا آمدن او جنازه را در سرد خانه نگاه دارند و به كسي تحويل ندهند.

ابتدا تلاش ما اين بود كه جنازه را به نجف ببريم ولي رژيم عراق را برادران ما در عراق خصوصا آقاي دعايي نتوانستند راضي كنند و آنها نمي‌خواستند با شاه روابطشان را تيره كنند. لذا با آقاي صدر تماس گرفتيم، ايشان گفتند به سوريه بياييد و همين کار را هم کرديم.
در مورد تشييع جنازه دکتر در لندن در کتاب خاطراتم به تفصيل پرداخته‌ام. لذا در اينجا اجمالا مي‌گويم که به شدت نگران بوديم مبادا از ساواک رودست بخوريم. چون احتمال مي‌داديم ايادي ساواک با همدستي پليس انگليس جنازه را بربايند.

در مراسم تشييع جنازه دکتر شريعتي، اتحاديه انجمن‌هاي اسلامي ‌دانشجويان در اروپا يک بسيج عمومي‌ و سراسري از تمامي‌ دانشگاه‌هاي اروپا در لندن ترتيب داده بود. به طوري که مراسم تشييع به يک تظاهرات عظيم ضدرژيم سلطنتي ايران تبديل شده بود.اجتماع عظيم دانشجويان به صورت صفوف منظم چهارنفري به دنبال جسد دکتر که در آمبولانسي حمل مي‌شد، از خيابان‌هاي بزرگ و مهم لندن با طنين بلند «الله‌اکبر» و «لااله‌الاالله» عبور مي‌کرد. در مسير راه، اطلاعيه‌هايي در معرفي دکتر شريعتي و تشريح اوضاع سياسي ايران به زبان انگليسي به مردم و تماشاچيان داده مي‌شد. پليس‌هاي محافظ نيز سوار بر اسب‌هاي تنومند، دو طرف صفوف راهپيمايان را اسکورت مي‌کرد.بالاخره پس از رسيدن به ميدان نزديک‌ «هايدپارک» بر جنازه نماز گزارده شد و سپس آمبولانس جنازه را به سردخانه شرکت هواپيمايي سوريه منتقل کرد. در تمامي ‌مسير حرکت و حتي پس از آن تا سردخانه و بالاخره تا هنگام پرواز پيوسته چند تن از برادران در کنار جنازه مانده و بشدت از آن محافظت مي‌کردند.

حدود ساعت 22بود که هواپيماي جمبوجت سوري حامل جنازه دکتر و پانزده تن از همراهان او، لندن را به مقصد دمشق ترک کرد.
در فرودگاه بين‌المللي دمشق، امام موسي صدر، دکتر چمران، نماينده آقاي حافظ اسد، وزير اوقاف سوريه و نيز حجت‌الاسلام دکتر محمد مفتح که در آن موقع در دمشق بود و آقاي سيدمحمود دعايي که از نجف شبانه خود را به آنجا رسانده بود، منتظر ما بودند.
حوالي اذان صبح بود که هواپيما در دمشق بر زمين نشست.

تألم و تأثر غير‌قابل‌وصفي همه ما را در بر گرفته بود. به ميزباني وزير اوقاف سوريه و امام صدر به سالن تشريفات رياست‌جمهوري هدايت شديم. پيام تسليت آقاي «حافظ اسد» توسط وزير اوقاف سوريه به همه ما و خصوصا به احسان شريعتي ابلاغ گرديد.
همه ما مشغول صرف قهوه عربي و چاي بوديم که يکي از مأموران فرودگاه مطلبي را در گوشي به آقاي صدر گفت. لحظه‌اي بعد آقاي صدر با اشاره مرا خواستند و آهسته به من گفتند خدا کند رودست نخورده باشيد زيرا ظاهرا در هواپيما از جنازه خبري نيست و اضافه کردند بر خود مسلط باشم تا چند دقيقه ديگر که ببينيم چه اتفاقي خواهد افتاد.

صادق قطب‌زاده که متوجه جريان شده و حالت بهت و حيرت مرا تشخيص داده بود، مرا به کناري کشيد و جوياي موضوع شد. من نيز همان مطلب را براي او باز گو کردم. سخت برآشفته شد، خصوصا که او عهده‌دار حفاظت از جنازه بود.
دقايق سختي بر ما گذشت تا اين‌که صداي تلاوت آيات قرآن بلندشد. آقاي صدر به من اشاره کردند که نگران نباشيم.
بعدا معلوم شد که چون جسد موميايي شده بود، آن را در قسمت مرسله‌هاي ديپلماتيک جاي داده بودند. مأموران تخليه بار که در قسمت مخصوص حمل اجساد، جنازه را نيافته بودند موضوع را به اقاي صدر خبر دادند. زماني که براي تخليه ساير مرسله‌ها و بارها به ديگر قسمت‌ها مراجعه کردند با جعبه حاوي پيکر دکتر مواجه شدند.

بعد از انجام مراسم احترام در فرودگاه،همگي به دنبال پيکر پاک دکتر به زينبيه رفتيم. در آنجا تني چند از روحانيون مبارز مقيم دمشق و تعدادي از اعضاي انجمن اسلامي ‌دانشگاه‌هاي بيروت در انتظار ما بودند.
به امامت آقاي صدر، نماز بر ميت خوانده شد و سپس جنازه بر دوش حاضران تا آرامگاه مورد نظر تشييع گرديد.

حال و روزگار عاطفي ما در آن لحظات قابل بيان نيست. به ياد دارم که دفن جسد به دليل قرائت دعاهاي مخصوص، به ويژه مرثيه‌اي که مصطفي چمران قرائت کرد طول كشيد.

در اين جا فرازهايي از آن مرثيه را مي‌آورم:
«… اي علي! هميشه فکر مي‌کردم که تو بر مرگ من مرثيه خواهي گفت و چقدر متأثرم که اکنون من بر تو مرثيه مي‌خوانم!
اي علي! من آمده‌ام كه بر حال زار خود گريه كنم، زيرا تو بزرگتر از آني كه به گريه و لابه ما احتياج داشته باشي!....
خوش داشتم که وجود غم‌آلود خود را به سرپنجه هنرمند تو بسپارم، و تو نيِ وجودم را با هنرمندي خود بنوازي و از لابلاي زير و بم تار و پود وجودم، سرود عشق و آواي تنهايي و آواز بيابان و موسيقي آسمان بشنوي.
مي‌خواستم که غم‌هاي دلم را بر تو بگشايم و تو «اکسير صفت» غم‌هاي کثيفم را به زيبايي مبدّل کني و سوزوگداز دلم را تسکين بخشي.
مي‌خواستم که پرده‌هاي جديدي از ظلم وستم را که بر شيعيان علي(ع) و حسين(ع) مي‌گذرد، بر تو نشان دهم و کينه‌ها و حقه‌ها و تهمت‌ها و دسيسه‌بازي‌هاي کثيفي را که از زمان ابوسفيان تا به امروز بر همه جا ظلمت افکنده است بنمايانم.
اي علي! تو را وقتي شناختم که کوير تو را شکافتم و در اعماق قلبت و روحت شنا کردم و احساسات خفته وناگفته خود را در آن يافتم. قبل از آن خود را تنها مي‌ديدم و حتي از احساسات و افکار خود خجل بودم و گاهگاهي از غيرطبيعي بودن خود شرم مي‌کردم؛ اما هنگامي ‌که با تو آشنا شدم، در دوري دور از تنهايي به در آمدم و با تو هم‌راز و همنشين شدم.

اي علي! تو مرا به خويشتن آشنا کردي. من از خود بيگانه بودم. همه ابعاد روحي و معنوي خود را نمي‌دانستم. تو دريچه‌اي به سوي من باز کردي و مرا به ديدار اين بوستان شورانگيز بردي و زشتي‌ها و زيبايي‌هاي آن را به من نشان دادي.
اي علي! شايد تعجب کني اگر بگويم که همين هفته گذشته که به محور جنگ «بنت جبيل» رفته بودم و چند روزي را در سنگرهاي متقدّم «تل مسعود» در ميان جنگندگان «امل» گذراندم، فقط يک کتاب با خودم بردم و آن «کوير» تو بود؛ کوير که يک عالم معنا و غنا داشت و مرا به آسمان‌ها مي‌برد و ازليّت و ابديّت را متصل مي‌کرد؛ کويري که در آن نداي عدم را مي‌شنيدم، از فشار وجود مي‌آرميدم، به ملکوت آسمان‌ها پرواز مي‌کردم و در دنياي تنهايي به درجه وحدت مي‌رسيدم؛ کويري که گوهر وجود مرا، لخت و عريان، در برابر آفتاب سوزان حقيقت قرار داده، مي‌گداخت و همه ناخالصي‌ها را دود و خاکستر مي‌کرد و مرا در قربانگاه عشق، فداي پروردگار عالم مي‌نمود...

اي علي! همراه تو به کوير مي‌روم؛ کوير تنهايي، زير آتش سوزان عشق، در توفان‌هاي سهمگين تاريخ که امواج ظلم و ستم، در درياي بي‌انتهاي محروميت و شکنجه، بر پيکر کشتي شکسته حيات وجود ما مي‌تازد.
اي علي! همراه تو به حج مي‌روم؛ در ميان شور و شوق، در مقابل ابّهت وجلال، محو مي‌شوم، اندامم مي‌لرزد و خدا را از دريچه چشم تو مي‌بينم و همراه روح بلند تو به پرواز در مي‌آيم و با خدا به درجه وحدت مي‌رسم.
اي علي! همراه تو به قلب تاريخ فرو مي‌روم، راه و رسم عشق بازي را مي‌آموزم و به علي بزرگ آن‌قدر عشق مي‌ورزم که از سر تا به پا مي‌سوزم....

اي علي! همراه تو به ديدار اتاق کوچک فاطمه مي‌روم؛ اتاقي که با همه کوچکي‌اش، از دنيا و همه تاريخ بزرگتر است؛ اتاقي که يک در به مسجدالنبي دارد و پيغمبر بزرگ، آن را با نبوّت خود مبارک کرده است، اتاق کوچکي که علي(ع)، فاطمه(س)، زينب(س)، حسن(ع) و حسين(ع) را يکجا در خود جمع نموده است؛ اتاق کوچکي که مظهر عشق، فداکاري، ايمان، استقامت و شهادت است.

راستي چقدر دل‌انگيز است آنجا که فاطمه کوچک را نشان مي‌دهي که صورت خاک‌آلود پدر بزرگوارش را با دست‌هاي بسيار کوچکش نوازش مي‌دهد و زير بغل او را که بي‌هوش بر زمين افتاده است، مي‌گيرد و بلند مي‌کند!
اي علي! تو «ابوذر غفاري» را به من شناساندي، مبارزات بي‌امانش را عليه ظلم و ستم نشان دادي، شجاعت، صراحت، پاکي و ايمانش را نمودي و اين پيرمرد آهنين‌اراده را چه زيبا تصوير کردي، وقتي که استخوان‌پاره‌اي را به دست گرفته، بر فرق «ابن کعب» مي‌کوبد و خون به راه مي‌اندازد! من فرياد ضجه‌آساي ابوذر را از حلقوم تو مي‌شنوم و در برق چشمانت، خشم او را مي‌بينم، در سوز و گداز تو، بيابان سوزان ربذه را مي‌يابم که ابوذر قهرمان، بر شن‌هاي داغ افتاده، در تنهايي و فقر جان مي‌دهد ... .

‌اي علي! تو در دنياي معاصر، با شيطان‌ها و طاغوت‌ها به جنگ پرداختي، با زر و زور و تزوير درافتادي؛ با تکفير روحاني‌نمايان، با دشمني غرب‌زدگان، با تحريف تاريخ، با خدعه علم، با جادوگري هنر روبه‌رو شدي، همه آنها عليه تو به جنگ پرداختند؛ اما تو با معجزه حق و ايمان و روح، بر آنها چيره شدي، با تکيه به ايمان به خدا و صبر و تحمل دريا و ايستادگي کوه و برّندگي شهادت، به مبارزه خداوندان «زر و زور و تزوير» برخاستي و همه را به زانو در آوردي.
اي علي! دينداران متعصّب و جاهل، تو را به حربه تکفير کوفتند و از هيچ دشمني و تهمت فروگذار نکردند و غربزدگان نيز که خود را به دروغ، «روشنفکر» مي‌ناميدند، تو را به تهمت ارتجاع کوبيدند و اهانت‌ها کردند. رژيم شاه نيز که نمي‌توانست وجود تو را تحمّل کند و روشنگري تو را مخالف مصالح خود مي‌ديد، تو را به زنجير کشيد و بالاخره... «شهيد» کرد... .

يکي از مارکسيست‌هاي انقلابي‌نما در جمع دوستانش در اروپا مي‌گفت: «دکتر علي شريعتي، انقلاب کمونيستي ايران را هفتاد سال به تأخير انداخت» و من مي‌گويم که: «دکتر علي شريعتي، سير تکاملي مبارزه در راه حقّ و عدالت را هفتاد سال به جلو برد»... .

تو ‌اي شمع زيباي من! چه خوب سوختي و چه زيبا نور تاباندي، و چه باشکوه، هستي خود را در قربانگاه عشق، فداي حق کردي.
من هيچ‌گاه از سوزش قلب تو و کوه اندوه تو و هاله حزني که بر وجودت سايه افکنده بود، احساس نگراني نمي‌کردم؛ زيرا مي‌دانستم که تو شمعي و بايد بسوزي تا نور بدهي. سوختن، حيات است و آرامش، مرگ تو؛ و حرام است که شمع مقدّس وجود تو، قبل از آن‌که سر تا به پا بسوزد، خاموش و تاريک گردد.

اي علي! اي نماينده غم! ‌اي درياي درد! اين رحمت بزرگ خدا بر تو گوارا باد... .
اي علي! شيعيان «حسين» در لبنان زندگي تيره و تاري دارند، توفان بلا بر آنها وزيدن گرفته است، سيلي بنيان‌کن مي‌خواهد که ريشه اين درخت عظيم را براندازد. همه ستمگران وجنايت پيشگان و عمّال ظلم و کفر و جهل، عليه ما به ميدان آمده‌اند، قدرت‌هاي بزرگ جهاني، با زور و پول و نفوذ خود در پي نابودي ما هستند. مسيحيان به دشمني ما کمر بسته‌اند و مناطق فلک‌زده ما را زير رگبار گلوله‌ها به خاک و خون مي‌کشند و همه روزه شهيدي به قافله شهداي خونين‌کفن ما اضافه مي‌شود، متحدين و عوامل کشورهاي به اصطلاح چپي نيز ما را دشمن استراتژيک خود مي‌دانند و در پنهان و آشکار، به دنبال نابودي ما هستند. عدّه‌اي از روحاني‌نمايان و مؤمنين تقليدي و ظاهري نيز ما را محکوم مي‌کنند، که چرا با انقلاب فلسطين همکار و همقدم شده‌ايم. به شهداي ما اهانت مي‌کنند و آنها را «شهيد» نمي‌نامند، زيرا فتواي مرجع براي قتال ضد اسرائيل و کتائب هنوز صادر نشده است! اين روحاني‌نمايان، ما را به حربه تکفير مي‌کوبند. ...

اي علي! به جسد بي‌جان تو مي‌نگرم که از هر جانداري زنده‌تر است؛ يک دنيا غم، يک دنيا درد، يک کوير تنهايي، يک تاريخ ظلم وستم، يک آسمان عشق، يک خورشيد نور و شور و هيجان، از ازليّت تا به ابديت در اين جسد بي‌جان نهفته است.
تو‌ اي علي! حيات جاويد يافته‌اي و ما مردگان متحرک آمده‌ايم تا از فيض وجود تو، حيات يابيم.
قسم به غم، که تا روزگاري که درياي غم بر دلم موج مي‌زند، ‌اي علي، تو در قلب من زنده و جاويدي... .
قسم به شهادت، که تا وقتي که فداييان از جان گذشته، حيات و هستي خود را در قربانگاه عشق فدا مي‌کنند، تو بر شهادت پاک آنها شاهدي و شهيدي!

و تو ‌اي خداي بزرگ! علي را به ما هديه کردي تا راه و رسم عشق‌بازي و فداکاري را به ما بياموزاند؛ چون «شمع» بسوزد و راه ما را روشن کند و ما به عنوان بهترين و ارزنده‌ترين هديه خود، او را به تو تقديم مي‌کنيم، تا در ملکوت اعلاي تو بياسايد و زندگي جاويد خود را آغاز کند...» .

جسد دکتر در ميان حزن و اندوه بي‌حد و حصر و در جمع کوچک ما و خانواده‌اش دفن شد.
پس از آن همگي به دمشق رفته و در دفتر امام صدر به صرف نهار پرداخته و براي مراسم ديگر خصوصا هفتم و چهلم به تبادل‌نظر پرداختيم. تصميم جمع بر آن شد که به دليل کوتاهي زمان تا مراسم شب هفت، برنامه چهلمين روز فقد او را هر چه باشکوه‌تر در بيروت برگزار کنيم.

در مراسم چهلم دکتر، عده زيادي از روحانيون مبارز خارج از كشور، تعدادي از اعضاي انجمن‌هاي اسلامي ‌دانشجويان در اروپا و نيز برادراني از نجف آمده بودند. اين محفل به همت امام صدر و دکتر چمران به يك محفل و يک ميتينگ بزرگ سياسي عليه شاه تبديل شد و تا مدتها انعكاس زيادي در خارج و نيز بازتاب بسيار خوبي در ايران داشت.
«ياسر عرفات» رهبر سازمان آزاديبخش فلسطين ـ که در آن روزگار وجهه و اعتبار فراواني نزد انقلابيون و مبارزان داشت و به شدت هم مورد خشم و غضب و تحت ذره‌بين دستگاه شاه و ساواک داشت ـ و تني چند از ديگر رهبران فلسطيني و نيز نمايندگان چندي از ديگر سازمان‌هاي آزاديبخش، نظير اريتره و صحرا و الجزاير و... حضور داشتند. سخنراني آقاي صدر و نيز بيانات ياسر عرفات، بازتاب گسترده‌اي در رسانه‌هاي عربي و اروپايي داشت. نوار اين سخنراني‌ها بلافاصله به ايران رسيد و در سطح کشور توزيع شد و طبعا" خشم شاه و ايادي و جاسوسانش را برانگيخت.

همين جا لازم است بگويم که پس از برگزاري مراسم هفتم در زينبيه دمشق که با کمک‌هاي فراوان آقاي صدر صورت گرفت، عده‌اي از روحانيون ايران و لبنان به شدت عليه آقاي صدر وارد معركه شدند. خوب است براي نشان دادن مخالفان متحجر آقاي صدر، عين متن نامه يكي از علما به معاون آقاي صدر در مجلس اعلاي شيعيان، مرحوم آيت‌الله شيخ شمس‌الدين را در اينجا بياورم:

«حضور شيخ‌محمدمهدي شمس‌الدين
پس از سلام، شكايات و اخبار و اعتراضات زيادي به من رسيده كه شفاهي، كتبي و تلگرافي بوده‌اند و آن در مورد سيدموسي صدر بوده كه براي مرگ علي شريعتي كه يك فرد كافر به دين و طريقت بود، مجلس عزاداري برپا نموده و يك فرد فاسق و بزرگترين دشمن دين و دينداران در تمام دنيا را شخص بزرگواري معرفي نموده است. اين عمل او خلاف دين است و گمراهي را زياد مي‌كند و نمي‌دانم چه جوابي در قيامت خواهد داد.
انا للله و انا اليه راجعون
و السلام».

جالب اينجاست كه اين نامه حتي خطاب به خود امام موسي صدر نوشته نشده است. اما ايشان به اين مسائل اصلا اهميتي نمي‌دادند و بي‌توجه بودند.
به طوري که گفتم، به رغم همه اين اهانت‌ها و تهديد‌ها، مراسم چهلم دكتر بسيار باشكوه برگزار شد. شخصيت‌هاي بزرگ مذهبي و سياسي لبنان و سوريه و نيز مقامات رده بالاي سازمان‌هاي آزاديبخش در جهان و نيز رهبران سازمان‌هاي مقاومت فلسطين، حاضر شدند و حتي سخنراني‌هاي انقلابي وخوبي ايراد كردند.

از زماني که تاريخ و جزييات برنامه چهلم شريعتي در لبنان انتشار يافت، حملات گسترده‌تر و شديدتري عليه امام صدر از هر سو آغاز شد. سفارت ايران در بيروت با بهره‌گيري از مشتي به قول امام خميني «آخوندهاي درباري» و پاره‌اي مزدوران وابسته به فئودال‌هاي فاسد لبناني و نيز موذي‌گري‌هاي مشتي ورشکسته سياسي و دربدر ايراني، از هيچ اقدامي ‌فروگذاري نکردند. کوشش‌هاي آنان حتي متوجه رؤساي دانشگاه‌هاي بيروت نيز بود که تالار بزرگ دانشکده حقوق را براي برگزاري مراسم در اختيار ما قرار داده بودند. ترجمه متن سخنراني امام صدر را در آينده نزديک در همين سايت خواهيد خواند، که در آن جايگاه شريعتي به عنوان معمار انقلاب فکري و اسلامي‌ جوانان و به عنوان پيامبري ستوده شده، که رسالتش را در بردن مذهب آزادي‌بخش و خلاق و روشنگر و آينده‌ساز و نستوه و انقلابي تشيع به درون دانشگاه‌ها مي‌ديد و سر انجام هم جان خود را در راه بازگرداندن جوانان مسلمان به هويت اصيل و اسلامي ‌خود و ايجاد پلي ارتباطي ميان عالمان متعهد ديني و دانشگاهيان روشنفکر و متدين و پيشتاز در امر مبارزه عليه استيلاي خارجي و اسبداد داخلي، در طبق اخلاص نهاد و در هجرت، به جان‌آفرين تسليم کرد.
افسوس كه مهاجرت دكتر به اروپا در پي تعطيل شدن حسينيه ارشاد و فشارهاي روحي و جسمي‌ و ايجاد تضييقات غيرقابل‌توصيفي که از سوي رژيم بر وي وارد مي‌آمد، با فقدان وي بدون نتيجه ماند و امام صدر نيز يک سال بعد با توطئه «معمر قذافي» از امت مسلمان ربوده شد. اگر آن پايگاه مورد نظر آقاي صدر و شريعتي ايجاد شده بود، چه بسا هنوز هم مي‌توانست فعال بوده و كانون روشنگري و پژوهش‌هاي مذهبي بسيار والايي باشد. زيرا با آن نگرش‌هاي منتقدانه و بينش خلاق دكتر و آن اجتهاد مبتني بر اقتضائات زمان که در آقاي صدر متبلور بود، در نسل جوان و دردمند حوزه‌هاي علميه، تحولي اساسي آغاز مي‌شد و در پي پيروزي انقلاب اسلامي‌ و حاکميت فقه دوران‌ساز امام، ديگر مشكل مي‌بود كه افكار عقب‌مانده بتواند مانع حركت‌هاي متناسب با زمان و عصر حاضر باشد و موجب دلمردگي و دلزدگي جوانان گردد.
به اميد خدا در آينده‌اي نزديک در اين مورد بيشتر خواهم نوشت.
والسلام